Amul
Amul: અમૂલ નામથી ભાગ્યે જ કોઈ ભારતીય અજાણ હશે. તેની વાર્તા હંમેશા પ્રેરણાદાયી રહી છે, પરંતુ તેની પાછળ એક વાર્તા છે જેના વિશે તમે કદાચ જ જાણતા હશો. જો હું કહું કે ભારતીય સિનેમા પણ ખેડૂતોનું ઋણી છે, તો તમે શું કહેશો? ચાલો આ આખી વાર્તાને વિગતવાર સમજીએ કે કેવી રીતે ખેડૂતોએ 80 હજાર કરોડ રૂપિયાની કંપની પર ફિલ્મ બનાવવા માટે 2 રૂપિયાનું દાન આપ્યું અને આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર કેવી રીતે સફળ થઈ. આ હતી ઐતિહાસિક ફિલ્મ ‘મંથન’.
13 જાન્યુઆરી, 1970 ના રોજ, દેશમાં એક ક્રાંતિ શરૂ થઈ, જેને ‘ઓપરેશન ફ્લડ’ અથવા ‘શ્વેત ક્રાંતિ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેણે ભારતીય ડેરી ઉદ્યોગમાં નોંધપાત્ર ફેરફારો કર્યા અને લાખો ગ્રામીણ ડેરી ખેડૂતોના જીવનને સમૃદ્ધ બનાવ્યું. આ ક્રાંતિ વચ્ચે, એક નામ ‘અમૂલ’ ઉભરી આવ્યું, જે એક સહકારી ડેરી છે. આજે તે ભારતની સૌથી મોટી દૂધ ઉત્પાદક કંપનીઓમાંની એક છે. શ્વેત ક્રાંતિના વિસ્તરણ માટે આ સફળતામાં અમૂલનો ફાળો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હતો.
1970માં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ ‘મંથન’એ લોકોને વિચારતા કરી દીધા હતા. આ ફિલ્મની વાર્તા અમૂલ અને શ્વેત ક્રાંતિ વિશે હતી, જે ખેડૂતોના દાનથી બની હતી. તે સમયના પ્રખ્યાત ફિલ્મ નિર્દેશક શ્યામ બેનેગલે આ ફિલ્મ માટે 5 લાખ ખેડૂતો પાસેથી દાન એકત્ર કર્યું હતું. ફિલ્મમાં અભિનિત કલાકારોમાં સ્મિતા પાટીલ, ગિરીશ કર્નાડ, નસીરુદ્દીન શાહ અને અમરીશ પુરી જેવા જાણીતા કલાકારોનો સમાવેશ થાય છે. આ ફિલ્મના સહ-લેખક ડૉ. વર્ગીસ કુરિયન હતા, જેઓ ‘અમૂલ’ના સ્થાપક તરીકે જાણીતા છે.
‘મંથન’ ફિલ્મની પ્રોડક્શન સ્ટોરી ખૂબ જ રસપ્રદ છે. ત્રિભુવનદાસ પટેલ, જેઓ સ્વાતંત્ર્ય સેનાની હતા, તેમણે આઝાદી પછી ગુજરાતના ખેડામાં ખેડૂતો સાથે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. 1949માં અભ્યાસ પૂરો કરીને અમેરિકાથી પરત ફરેલા ડૉ. વર્ગીસ કુરિયન પણ ત્રિભુવનદાસમાં જોડાયા. ડૉ. કુરિયનના નેતૃત્વમાં આ સહકારી એશિયાની સૌથી મોટી ડેરી બની, જેને આજે આપણે અમૂલ તરીકે ઓળખીએ છીએ. શ્યામ બેનેગલ ડૉ. કુરિયનને મળ્યા અને કુરિયન ઇચ્છતા હતા કે શ્વેત ક્રાંતિની આખી વાર્તા ઇતિહાસમાં નોંધવામાં આવે.
શરૂઆતમાં શ્યામ બેનેગલ તેના પર એક ડોક્યુમેન્ટ્રી બનાવવાનું વિચારી રહ્યા હતા, પરંતુ બાદમાં તેણે તેને ફીચર ફિલ્મ તરીકે બનાવવાનું નક્કી કર્યું. “મંથન” ની રચના આ રીતે શરૂ થઈ. શ્યામ બેનેગલ એક ઈન્ટરવ્યુમાં જણાવે છે કે ફિલ્મ બનાવવાનો આઈડિયા હતો, પરંતુ પૈસા ક્યાંથી આવશે તે એક મોટો પ્રશ્ન હતો. ડૉ.કુરિયને આનો ઉકેલ શોધી કાઢ્યો. તેમણે ખેડૂતોને એક દિવસ માટે તેમનું દૂધ 6 રૂપિયામાં વેચવા વિનંતી કરી અને ફિલ્મનું બજેટ 2 રૂપિયામાંથી તૈયાર કરવામાં આવ્યું. આમ, ફિલ્મનું બજેટ તૈયાર કરવામાં આવ્યું અને તે બની. ફિલ્મ બન્યા બાદ ‘મંથન’ને 1976માં નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ પણ મળ્યો હતો.
