પેન્શનના 40% પૈસા એકસાથે મળશે! જાણો કોને મળશે મેડિકલ ટેસ્ટમાંથી છૂટ અને શું છે નિયમો?
કેન્દ્ર સરકારના નિવૃત્ત કર્મચારીઓ અને પેન્શનધારકો માટે પેન્શન કમ્યુટેશનને લઈને મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે. પેન્શન અને પેન્શનધારક કલ્યાણ વિભાગ (DoPPW) દ્વારા 29 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ જાહેર કરવામાં આવેલા કાર્યાલય આદેશમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે કઈ શ્રેણીના પેન્શનધારકોને પેન્શનનો એક ભાગ એકસાથે મેળવવા માટે તબીબી તપાસ કરાવવાની જરૂર નહીં પડે. સાથે જ કઈ પરિસ્થિતિમાં મેડિકલ તપાસ ફરજિયાત રહેશે તેની પણ માહિતી આપવામાં આવી છે.

શું છે પેન્શન કમ્યુટેશનનો નિયમ?
કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓને નિવૃત્તિ સમયે પોતાની મૂળભૂત પેન્શનના મહત્તમ 40 ટકા હિસ્સાનું કમ્યુટેશન કરાવવાની છૂટ મળે છે. એટલે કે, કર્મચારી પોતાની માસિક પેન્શનનો અમુક ભાગ છોડીને તેના બદલામાં એકસાથે મોટી રકમ મેળવી શકે છે. આ સુવિધા નિવૃત્તિ પછી તાત્કાલિક નાણાકીય જરૂરિયાતો પૂરી કરવામાં ઉપયોગી બની શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ કર્મચારીની મૂળભૂત માસિક પેન્શન 50,000 રૂપિયા હોય અને તે 40 ટકા પેન્શનનું કમ્યુટેશન કરાવે તો તેને 20,000 રૂપિયાના હિસ્સાના બદલામાં એકસાથે રકમ મળશે. ત્યારબાદ તેની માસિક મૂળભૂત પેન્શન 30,000 રૂપિયા થઈ જશે. જોકે, આ ઘટાડો કાયમી નથી. નિયમ મુજબ કમ્યુટ કરેલી પેન્શન 15 વર્ષ પૂર્ણ થયા બાદ ફરીથી સંપૂર્ણ બહાલ થાય છે.
આ પાંચ શ્રેણીના પેન્શનર્સને નહીં કરાવવી પડે મેડિકલ તપાસ
સરકારના સ્પષ્ટીકરણ મુજબ, ચોક્કસ શ્રેણીના પેન્શનધારકો નિવૃત્તિ પછી એક વર્ષની નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં અરજી કરે તો તેમને મેડિકલ તપાસ વિના પેન્શન કમ્યુટેશનનો લાભ મળી શકે છે. તેમાં સામાન્ય નિવૃત્તિ લેનારા કર્મચારીઓ, સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ લેનારા કર્મચારીઓ અને સરકારી કંપની કે નિગમમાં જોડાયા બાદ પેન્શનનો વિકલ્પ પસંદ કરનારા કર્મચારીઓનો સમાવેશ થાય છે.

આ ઉપરાંત, કાયમી સરકારી પદ નાબૂદ થવાને કારણે વળતર પેન્શન મેળવનારા કર્મચારીઓ તથા વિભાગીય અથવા ન્યાયિક કાર્યવાહી પૂર્ણ થયા બાદ પેન્શન મંજૂર થયેલા કર્મચારીઓને પણ આ છૂટ મળી શકે છે. કેટલીક પાત્ર શ્રેણીઓમાં કામચલાઉ પેન્શન મેળવનારા કર્મચારીઓ પણ નિયમો અનુસાર આ સુવિધાનો લાભ લઈ શકે છે.
નિવૃત્તિના એક વર્ષની અંદર અરજી કરવી જરૂરી
મેડિકલ તપાસ વિના પેન્શન કમ્યુટેશનનો લાભ મેળવવા માટે અરજીની સમયમર્યાદા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. CCS (Commutation of Pension) Rules, 1981ના નિયમ 13 અનુસાર, પાત્ર કર્મચારીઓએ નિવૃત્તિની તારીખથી એક વર્ષની અંદર નિર્ધારિત ફોર્મમાં અરજી કરવી જરૂરી છે. સમયમર્યાદામાં અરજી કરવામાં આવે તો સામાન્ય રીતે મેડિકલ તપાસ કરાવવાની જરૂર રહેતી નથી.
જોકે, કેટલીક વિશેષ પરિસ્થિતિઓમાં એક વર્ષની ગણતરીની શરૂઆત અલગ તારીખથી થાય છે. જો કર્મચારીનો નિવૃત્તિ આદેશ પાછળની તારીખથી જાહેર કરવામાં આવ્યો હોય તો સમયમર્યાદા આદેશ વાસ્તવમાં જાહેર થયાની તારીખથી ગણાશે. જ્યારે વિભાગીય અથવા ન્યાયિક કાર્યવાહી પૂર્ણ થયા બાદ પેન્શન મંજૂર થાય તો પેન્શન મંજૂરીના આદેશની તારીખથી એક વર્ષની ગણતરી કરવામાં આવશે.
આ ચાર પરિસ્થિતિમાં મેડિકલ તપાસ ફરજિયાત રહેશે
સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે દરેક પેન્શનધારકને મેડિકલ તપાસમાંથી મુક્તિ મળતી નથી. બીમારી અથવા શારીરિક અક્ષમતાને કારણે અયોગ્યતા પેન્શન પર નિવૃત્ત થયેલા કર્મચારીઓએ તબીબી તપાસ કરાવવી પડશે. સજાના ભાગરૂપે ફરજિયાત નિવૃત્તિ લેનારા કર્મચારીઓ માટે પણ આ તપાસ જરૂરી રહેશે.
આ ઉપરાંત, નિયમો હેઠળ કરુણા ભથ્થું મેળવનારા કર્મચારીઓ અને નિવૃત્તિના એક વર્ષ બાદ પેન્શન કમ્યુટેશન માટે અરજી કરનારા પેન્શનધારકોને પણ મેડિકલ તપાસમાંથી મુક્તિ નહીં મળે. આ તમામ કિસ્સાઓમાં સંબંધિત તબીબી સત્તાધિકારી દ્વારા તંદુરસ્ત જાહેર કરવામાં આવ્યા બાદ જ પેન્શન કમ્યુટેશનની મંજૂરી મળી શકશે.
વિભાગીય તપાસ ચાલુ હોય તો શું થશે?
જો કોઈ નિવૃત્ત કર્મચારી સામે વિભાગીય અથવા ન્યાયિક કાર્યવાહી ચાલી રહી હોય તો તપાસ પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી તેની કામચલાઉ પેન્શનનું કમ્યુટેશન કરાવી શકાશે નહીં. જોકે, કાર્યવાહી પૂર્ણ થયા બાદ અને પેન્શનનો અંતિમ મંજૂરી આદેશ જાહેર થયા પછી કર્મચારી કમ્યુટેશન માટે અરજી કરી શકે છે.
જો પેન્શન મંજૂરીનો આદેશ જાહેર થયાના એક વર્ષની અંદર સંબંધિત અરજી કચેરીના વડા સુધી પહોંચી જાય તો મેડિકલ તપાસની જરૂર નહીં પડે. પરંતુ આ સમયમર્યાદા પૂર્ણ થયા બાદ અરજી કરવામાં આવે તો તબીબી તપાસ ફરજિયાત બનશે. તેથી પેન્શનધારકોએ કાર્યવાહી પૂર્ણ થયા બાદ અરજી કરવામાં વિલંબ ન કરવો જોઈએ.
એકસાથે મળતી રકમ કઈ તારીખના આધારે નક્કી થશે?
પેન્શન કમ્યુટેશન હેઠળ મળતી એકસાથે રકમ નક્કી કરવામાં અરજીની તારીખ પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. નિવૃત્તિ પછી અરજી કરનાર કર્મચારીઓ માટે કચેરીના વડાને ફોર્મ-1 પ્રાપ્ત થયાની તારીખને આધાર બનાવવામાં આવશે. જ્યારે નિવૃત્તિ પહેલાં અરજી કરવાની પાત્રતા ધરાવતા કર્મચારીઓ માટે નિવૃત્તિ પછીના બીજા દિવસની તારીખ ગણતરીમાં લેવામાં આવશે.
જો કર્મચારી માટે મેડિકલ તપાસ ફરજિયાત હોય તો તબીબી સત્તાધિકારી દ્વારા અહેવાલ પર સહી કરવામાં આવેલી તારીખને આધાર બનાવવામાં આવશે. આમ, અરજી ક્યારે કરવામાં આવી છે અને મેડિકલ તપાસ જરૂરી છે કે નહીં તેના આધારે કમ્યુટેશનની રકમની ગણતરી પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
