ટ્રમ્પની નવી ચાલ: ઇરાન સાથે યુદ્ધ વચ્ચે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું નામ બદલીને ‘ટ્રમ્પ સ્ટ્રેટ’ કરવાની માંગ કરી
ઇરાન સાથે ચાલુ યુદ્ધ અને મધ્ય પૂર્વમાં વધતા ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) તણાવ વચ્ચે, યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે બુધવારે એક નવો વિવાદ છેડ્યો છે. તેમણે વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ એવા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Hormuz Strait) નું નામ બદલવાની દરખાસ્ત મૂકી છે. ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર પોસ્ટ કરતા લખ્યું કે, જ્યારે આ મહત્ત્વપૂર્ણ જળમાર્ગ હવે અમેરિકાના નિયંત્રણ હેઠળ છે, તો શું આપણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું નામ બદલીને ‘ટ્રમ્પ સ્ટ્રેટ’ ન કરી દેવું જોઈએ? તેમણે વધુમાં દાવો કર્યો હતો કે, અમેરિકાની જેમ આ જળમાર્ગ પણ હવે પહેલા કરતાં વધુ ‘હોટ’ અને વ્યૂહાત્મક બનશે.
વ્હાઇટ હાઉસનો દાવો અને ઇરાનનો વળતો પ્રહાર
વ્હાઇટ હાઉસ દ્વારા જારી કરાયેલા નિવેદન અનુસાર, યુએસ નેવીએ હોર્મુઝ જળડમરૂમધ્યમાંથી ઇરાની દરિયાઈ માઇન્સ (Mines) સાફ કરી દીધી છે અને સેંકડો વ્યાપારી જહાજોને સુરક્ષિત રીતે પસાર થવામાં મદદ કરી છે. જોકે, ઇરાને આ તમામ દાવાઓને સખત શબ્દોમાં ફગાવી દીધા છે. ઇરાનનું કહેવું છે કે આ જળમાર્ગ હજુ પણ તેહરાનના જ પ્રભાવ અને સંપ્રભુતા હેઠળ છે. ઉલ્લેખનીય છે કે, અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચેના યુદ્ધના કારણે આ મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ પરથી તેલ અને ગેસના આંતરરાષ્ટ્રીય પરિવહનમાં ભારે ઘટાડો નોંધાયો છે, જેના કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર પર વિપરીત અસર પડી છે.
અગાઉ પણ સ્થળોના નામો બદલવાનો ટ્રમ્પનો ઇતિહાસ: ‘લેક અમેરિકા’
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ માટે ભૌગોલિક સ્થળોના નામો બદલવાનો આ પ્રથમ પ્રયાસ નથી. કેનેડા સાથેના ટ્રેડ વોર વચ્ચે ૨૭ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ના રોજ ટ્રમ્પે એક કારોબારી આદેશ (Executive Order) પર હસ્તાક્ષર કરીને અમેરિકી સરકારી રેકોર્ડ્સમાં ‘લેક ઓન્ટારિયો’નું નામ બદલીને ‘લેક અમેરિકા’ કરી દીધું હતું. આ આદેશ હેઠળ ગૃહ મંત્રાલયને ૩૦ દિવસની અંદર સરકારી નકશા અને દસ્તાવેજોમાં નવું નામ નોંધવાની સૂચના આપવામાં આવી હતી. કેનેડાએ આ ફેરફારને સંપૂર્ણપણે અસ્વીકાર્ય ગણાવ્યો હતો. કેનેડાના વડાપ્રધાન માર્ક કાર્નીએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ તળાવનું નામ વેન્ડાટ આદિવાસી ભાષામાંથી આવ્યું છે, જે કેનેડાના સંઘ અને યુએસની સ્વતંત્રતાની ઘોષણા કરતાં પણ જૂનું છે.
‘ગલ્ફ ઓફ અમેરિકા’ નો વિવાદ
આ અગાઉ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ માં પણ ટ્રમ્પે એક કારોબારી આદેશ દ્વારા ફેડરલ એજન્સીઓ માટે ‘મેક્સિકોની ખાડી’ (Gulf of Mexico) ને ‘અમેરિકાની ખાડી’ (Gulf of America) તરીકે ઓળખવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. જે બાદ અમેરિકી સરકારી નકશાઓમાં આ નવું નામ દેખાવા લાગ્યું હતું. મેક્સિકોના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ક્લાઉડિયા શેઇનબૌમે ટ્રમ્પના આ પગલાને સખત વિરોધ સાથે ફગાવી દીધો હતો અને સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે અમેરિકા તેના કન્ટિનેન્ટલ શેલ્ફ વાળા ભાગને જે ઈચ્છે તે કહી શકે છે, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ તરીકે તે હંમેશા ‘મેક્સિકોની ખાડી’ જ રહેશે.
શું આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ નામ બદલવું શક્ય છે?
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના નિષ્ણાતો અને ભૂગોળવિદોના મતે, હોર્મુઝ જેવા કોઈ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગનું નામ એકપક્ષીય રીતે (Unilaterally) કોઈ એક દેશ દ્વારા બદલી શકાતું નથી. આવા નામો યુનાઈટેડ નેશન્સ કન્વેન્શન ઓન ધ લો ઓફ ધ સી (UNCLOS), સદીઓ જૂના ભૌગોલિક ઉપયોગ, આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓ, નેવિગેશન સિસ્ટમ્સ અને વૈશ્વિક વેપારના માનકો પર આધારિત હોય છે. તેથી, ટ્રમ્પની આ દરખાસ્ત માત્ર એક રાજકીય નિવેદનબાજી અને દબાણ બનાવવાની રણનીતિ તરીકે જ જોવામાં આવી રહી છે.
