નવ-સૈન્યવાદના આક્ષેપ સાથે ચીને જાપાન પર લાદ્યા આર્થિક નિયંત્રણો
વૈશ્વિક રાજકારણમાં ચીન અને જાપાન વચ્ચેનો તણાવ ફરી એકવાર ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે. સોમવારે, ચીને પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક હિતોનો હવાલો આપીને જાપાનની ૪૦ જેટલી મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓ વિરુદ્ધ એક મોટું અને આક્રમક પગલું ભર્યું છે. બેઇજિંગના વાણિજ્ય મંત્રાલયે આ સંસ્થાઓને ‘એક્સપોર્ટ કંટ્રોલ લિસ્ટ’ અને ‘વોચ લિસ્ટ’માં મૂકીને તેમના પર કડક નિયંત્રણો લાદ્યા છે. આ નિર્ણયને ચીનની બદલાતી વિદેશ નીતિ અને સૈન્ય જાગૃતિ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
૨૦ જાપાની સંસ્થાઓ પર નિકાસ નિયંત્રણનો કડક માર
ચીનના વાણિજ્ય મંત્રાલયે ૨૦ જાપાની સંસ્થાઓને સત્તાવાર રીતે પોતાની ‘નિકાસ નિયંત્રણ સૂચિ’ (Export Control List) માં સામેલ કરી છે. આ યાદીમાં ‘નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર ડિફેન્સ સ્ટડીઝ’ જેવી પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ આદેશ બાદ, ચીની નિકાસકારો હવે આ સંસ્થાઓને કોઈપણ પ્રકારની ‘ડ્યુઅલ-યુઝ’ (Dual-use) વસ્તુઓ—જેનો ઉપયોગ નાગરિક અને સૈન્ય એમ બંને હેતુઓ માટે થઈ શકે છે—તે વેચી કે મોકલી શકશે નહીં. ચીનનું માનવું છે કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય અપ્રસાર (Non-Proliferation) ની જવાબદારી નિભાવવા માટે આ પ્રતિબંધો અનિવાર્ય હતા.
ડ્યુઅલ-યુઝ વસ્તુઓના ટ્રાન્સફર પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ
ચીને માત્ર ચીનથી સીધી નિકાસ પર જ નહીં, પરંતુ ત્રીજા દેશો દ્વારા પણ આ સંસ્થાઓ સુધી ડ્યુઅલ-યુઝ વસ્તુઓ પહોંચવા પર રોક લગાવી છે. મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈપણ વિદેશી સંગઠન અથવા વ્યક્તિ ચીનમાં નિર્મિત ડ્યુઅલ-યુઝ ટેકનોલોજી કે સામગ્રીને આ પ્રતિબંધિત યાદીમાં સામેલ સંસ્થાઓને સપ્લાય કરશે, તો તે ચીનના કાયદાનું ઉલ્લંઘન ગણાશે. જો આવી કોઈ પ્રક્રિયા પહેલેથી ચાલી રહી હોય, તો તેને તાત્કાલિક અસરથી અટકાવવા માટે આદેશ આપવામાં આવ્યા છે.
૨૦ અન્ય સંસ્થાઓ ‘વોચ લિસ્ટ’માં
મુખ્ય યાદી ઉપરાંત, ચીને ‘મિત્સુઈ ઈ એન્ડ એસ કંપની લિમિટેડ’ સહિત અન્ય ૨૦ જાપાની સંસ્થાઓને ‘વોચ લિસ્ટ’માં મૂકી છે. ચીની મંત્રાલય મુજબ, આ સંસ્થાઓ દ્વારા મંગાવવામાં આવતી સામગ્રીનો ‘અંતિમ ઉપયોગ’ (End Use) અને તેના ‘અંતિમ વપરાશકર્તા’ (End User) કોણ છે, તે અંગેની સ્પષ્ટતા મળી નથી. આ અસ્પષ્ટતાને કારણે હવે આ સંસ્થાઓ માટે નિકાસ સ્વીકૃતિની પ્રક્રિયા અત્યંત કઠિન બનાવી દેવામાં આવી છે. કોઈપણ પરવાનગી આપતા પહેલા ચીન હવે ઊંડી તપાસ કરશે.
જાપાનની સૈન્ય ક્ષમતા પર ચીનનો સીધો પ્રહાર
ચીનના આ કડક પગલા પાછળનું મુખ્ય કારણ જાપાનની વધતી સૈન્ય સજ્જતા છે. ચીની વાણિજ્ય મંત્રાલયે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે કોઈપણ એવી વસ્તુ કે સેવા જેનો ઉપયોગ જાપાનની સૈન્ય ક્ષમતા વધારવા માટે થતો હોય, તેને મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં. ચીનનો આક્ષેપ છે કે જાપાન ‘નવ-સૈન્યવાદ’ (Neo-Militarism) અને ‘પુનઃ સૈન્યીકરણ’ (Remilitarization) ની ખતરનાક રાહ પર આગળ વધી રહ્યું છે.
બેઇજિંગનું માનવું છે કે જાપાન પોતાની સરહદોની બહાર મિસાઇલો તૈનાત કરીને અને આક્રમક સૈન્ય સાધનો એકત્રિત કરીને એશિયા-પેસિફિક વિસ્તારમાં અસ્થિરતા પેદા કરી રહ્યું છે. ચીનના પ્રવક્તાએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે, આ કાર્યવાહી સંપૂર્ણપણે કાયદેસર છે અને દેશના પોતાના નિકાસ નિયંત્રણ કાયદાઓને અનુરૂપ છે.
ભૌગોલિક રાજકીય અસરો
આ નિર્ણય માત્ર એક વહીવટી કાર્યવાહી નથી, પરંતુ ચીન દ્વારા જાપાનને આપવામાં આવેલી એક મોટી ચેતવણી છે. લાંબા સમયથી ચાલી આવતા આ પ્રાદેશિક વિવાદો અને સુરક્ષા ચિંતાઓએ હવે ટેકનોલોજી અને વેપારના ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો છે. આ પ્રતિબંધોને કારણે જાપાનની ઘણી કંપનીઓ અને સંશોધન સંસ્થાઓને ચીની ટેકનોલોજી કે કાચા માલ માટે અન્ય વિકલ્પો શોધવાની ફરજ પડશે, જે આવનારા સમયમાં આ બંને પડોશી દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં વધુ ખટાશ લાવી શકે છે.
