‘અયોધ્યા પ્રસાદ’ ના નામે મીઠાઈઓ વેચવાનો વિવાદ: ઈ-કોમર્સ કંપની એમેઝોન પર દંડ અને લાલ આંખ
કેન્દ્રીય ઉપભોક્તા સંરક્ષણ પ્રાધિકરણ (CCPA) એ ઈ-કોમર્સ દિગ્ગજ એમેઝોન (Amazon) પર ગુમરાહ કરનારી જાહેરાતો અને અયોગ્ય વેપાર પદ્ધતિઓ અપનાવવા બદલ રૂ. 1 લાખનો દંડ ફટકાર્યો છે. આ કડક કાર્યવાહી એમેઝોનના પ્લેટફોર્મ પર ‘શ્રી રામ મંદિર અયોધ્યા પ્રસાદ’ ના નામે સામાન્ય સરસામાન અને મીઠાઈઓ વેચવા બદલ કરવામાં આવી છે. CCPA ની આકરી તપાસમાં બહાર આવ્યું છે કે રામ જન્મભૂમિ ટ્રસ્ટની કોઈ પણ સત્તાવાર મંજૂરી કે પરવાનગી વગર આ મીઠાઈઓને અયોધ્યાના પવિત્ર પ્રસાદ તરીકે ગ્રાહકોને પીરસવામાં આવી રહી હતી.
ગ્રાહકોને ગુમરાહ કરવાનો ગંભીર આરોપ
CCPA એ પોતાના 19 પેજના વિગતવાર આદેશમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ‘શ્રી રામ મંદિર અયોધ્યા પ્રસાદ’ નામ ભારતીય ગ્રાહકો અને કરોડો હિંદુ શ્રદ્ધાળુઓ માટે અત્યંત પવિત્ર અને આસ્થા સાથે જોડાયેલું છે. આ નામના ઉપયોગથી સામાન્ય ગ્રાહક એવું જ માને છે કે આ પ્રસાદ અયોધ્યાના શ્રી રામ મંદિરમાં ભગવાનને અર્પણ કરવામાં આવ્યો છે અને તે ત્યાંનો જ પવિત્ર આશીર્વાદ છે. આવી પરિસ્થિતિમાં સામાન્ય બજારમાં મળતી મીઠાઈઓને અયોધ્યાના પ્રસાદ તરીકે વેચવી એ સીધી રીતે ગ્રાહકોની આસ્થા સાથે રમત રમવા સમાન અને છેતરપિંડી છે.
ઓથોરિટીએ નોંધ્યું કે એમેઝોન જેવા વિશાળ અને પ્રતિષ્ઠિત ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પર જ્યારે આવા ઉત્પાદનો દર્શાવવામાં આવે છે, ત્યારે સામાન્ય ગ્રાહકો તેની સત્યતા પર આંખ બંધ કરીને વિશ્વાસ કરી લે છે. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને CCPA એ એમેઝોનને ભવિષ્ય માટે સખત સૂચના આપી છે કે કોઈપણ ધાર્મિક સંસ્થા, ટ્રસ્ટ કે મંદિરના સત્તાવાર પત્ર અથવા મંજૂરી વગર ‘પ્રસાદ’, ‘પ્રસાદમ’, ‘મહાપ્રસાદ’ કે અન્ય ધાર્મિક પ્રતીકોના નામે કોઈ પણ સામાન વેચવા દેવામાં આવશે નહીં.
વિવાદની શરૂઆત અને CAIT ની ફરિયાદ
આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત કોન્ફેડરેશન ઓફ ઓલ ઈન્ડિયા ટ્રેડર્સ (CAIT) ની ફરિયાદ બાદ થઈ હતી. CAIT એ ઓથોરિટીનું ધ્યાન દોર્યું હતું કે એમેઝોન પર ચાર અલગ-અલગ પ્રકારની મીઠાઈઓ ‘શ્રી રામ મંદિર અયોધ્યા પ્રસાદ’ ના નામે રૂ. 299 થી રૂ. 385 ની કિંમતમાં ધૂમ વેચાઈ રહી છે. ફરિયાદ મળતા જ CCPA એ તાત્કાલિક ધોરણે એમેઝોનને ‘કારણ દર્શાવો નોટિસ’ જારી કરી હતી.
તપાસ દરમિયાન એમેઝોને પોતાની સફાઈમાં દાવો કર્યો હતો કે તે માત્ર એક ઈન્ટરમીડિયરી (ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ) છે અને તેને ઈન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી એક્ટ (IT Act) ની કલમ 79 હેઠળ સેફ હાર્બર પ્રોટેક્શન (સુરક્ષા) મળે છે. જોકે, CCPA એ એમેઝોનની આ દલીલને ફગાવી દીધી હતી. ઓથોરિટીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે ગ્રાહક સુરક્ષા (ઈ-કોમર્સ) નિયમો અનુસાર પ્લેટફોર્મ પોતાના ગ્રાહકોની સુરક્ષા અને સાચી માહિતી પૂરી પાડવાની જવાબદારીમાંથી છટકબારી શોધી શકે નહીં.
લાખો રૂપિયાનો કારોબાર અને કાયદાકીય ઉલ્લંઘન
તપાસ દરમિયાન એ પણ બહાર આવ્યું છે કે એમેઝોન પર આ ચાર બનાવટી ઉત્પાદનોનું વેચાણ કરીને લાખો રૂપિયાનો કારોબાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ સમયગાળા દરમિયાન સંબંધિત પ્રોડક્ટ્સનું કુલ વેચાણ રૂ. 25,26,309 સુધી પહોંચ્યું હતું, જેમાંથી એમેઝોને સર્વિસ ફી અને કમિશન પેટે રૂ. 15,165.90 ની કમાણી કરી હતી.
આ ઉપરાંત, પ્લેટફોર્મ પર થર્ડ-પાર્ટી સેલર (વેચનાર) ની પૂરતી અને સ્પષ્ટ માહિતી દર્શાવવામાં આવી ન હતી. ગ્રાહકો માટે ફરિયાદ નોંધાવવાની પ્રક્રિયા પણ જટિલ હતી, જેમાં લોગિન કરવું ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું હતું. CCPA એ આ પગલાં દ્વારા તમામ ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સને સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે ધાર્મિક ભાવનાઓ અને ગ્રાહક હિતો સાથે રમત સાંખી લેવામાં આવશે નહીં.
