સોશિયલ મીડિયા પર AI ડીપફેક કન્ટેન્ટ સામે નવો IT નિયમ: નિયમોનું પાલન નહીં તો છીનવાઈ જશે ‘સેફ હાર્બર’ સુરક્ષા
કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (Artificial Intelligence – AI) ના ઝડપી વિકાસ સાથે ડિજિટલ દુનિયામાં ડીપફેક ઓડિયો, વિડીયો અને ટેક્સ્ટના ગેરઉપયોગ અંગે ગંભીર ચિંતાઓ ઊભી થઈ છે. આ ખતરા નિવારવા માટે ભારત સરકારે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ માટેના નિયામકીય માળખાને વધુ સખત અને કડક બનાવી દીધું છે. ૨૦ ફેબ્રુઆરીના રોજ લાગુ કરાયેલા AI કન્ટેન્ટ લેબલિંગ સંબંધિત માર્ગદર્શિકા બાદ હવે સરકારે નવા IT નિયમો હેઠળ સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ માટે કડક સમયમર્યાદા અને જવાબદેહી નક્કી કરી છે.
શું છે નવા નિયમો અને કડક જોગવાઈઓ?
નવા કાયદાકીય ફેરફારો અનુસાર, સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ હવે વાંધાજનક કે ગેરકાયદેસર AI કન્ટેન્ટ પ્રસારિત થવા પર પોતાની જવાબદારીમાંથી છટકી શકશે નહીં. સરકારે નીચે મુજબની મુખ્ય જોગવાઈઓ ફરજિયાત બનાવી છે:
સ્પષ્ટ લેબલિંગ અને મેટાડેટા: AI દ્વારા જનરેટ કરાયેલા દરેક ઓડિયો, વિડીયો કે ટેક્સ્ટ પર સ્પષ્ટ ‘AI-Generated’ લેબલ અને ટ્રેસેબલ મેટાડેટા (Traceable Metadata) ઉમેરવું હવે અનિવાર્ય રહેશે, જેથી તેની મૂળ ઉત્પત્તિ જાણી શકાય.
૩ કલાકની અંદર કન્ટેન્ટ હટાવવાનો આદેશ: સરકાર કે અદાલત દ્વારા કોઈ ગેરકાયદેસર ડીપફેક કન્ટેન્ટ હટાવવાનો નિર્દેશ મળે, તો સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓએ તેને ૩ કલાકની અંદર પ્લેટફોર્મ પરથી દૂર કરવો પડશે. અગાઉ આ સમયમર્યાદા ૩૬ કલાકની હતી.
સંવેદનશીલ કેસમાં માત્ર ૨ કલાકની સમયમર્યાદા: જો કન્ટેન્ટ નગ્નતા (Nudity), અશ્લીલતા કે કોઈ વ્યક્તિનું નકલી રૂપ ધારણ કરવા (Impersonation) સંબંધિત હોય, તો યુઝરની ફરિયાદ મળ્યાના ૨ કલાકની અંદર તેને હટાવવો પડશે, જેની મર્યાદા પહેલા ૨૪ કલાક હતી.
ઓટોમેટેડ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ: તમામ પ્લેટફોર્મ્સે ગેરકાયદેસર AI કન્ટેન્ટની આપોઆપ ઓળખ કરવા અને તેને અપલોડ થતો રોકવા માટે અત્યાધુનિક ઓટોમેટેડ ફિલ્ટર્સ અને ટેકનિકલ સિસ્ટમ લાગુ કરવી પડશે.
નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનાર સામે કડક કાર્યવાહી
નવા IT નિયમોનું પાલન ન કરનારી સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ સામે સરકારે આકરા પગલાં લેવાની સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે.
જે કંપનીઓ આ નિયમોનું પાલન કરવામાં નિષ્ફળ જશે, તેમની IT એક્ટ હેઠળ મળતી ‘સેફ હાર્બર’ (Safe Harbor) સુરક્ષા પાછી ખેંચી લેવામાં આવશે. સેફ હાર્બર સુરક્ષા છીનવાઈ જવાનો અર્થ એ થાય કે પ્લેટફોર્મ પર યુઝર દ્વારા પોસ્ટ કરાયેલા ગેરકાયદેસર કન્ટેન્ટ માટે સોશિયલ મીડિયા કંપની જાતે કાનૂની રીતે જવાબદાર ગણાશે અને તેમની સામે ફોજદારી કેસ તથા કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકશે.
વૈશ્વિક સ્તરે AI અને ડીપફેક સામે સખત પગલાં
ડીપફેકની સમસ્યા માત્ર ભારત પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ આ પડકારનો સામનો કરી રહ્યું છે. સામાન્ય નાગરિક માટે અસલી અને AI દ્વારા બનાવેલા નકલી ચહેરા કે અવાજ વચ્ચેનો તફાવત ઓળખવો અત્યંત મુશ્કેલ બની ગયો છે.
યુરોપિયન યુનિયન (EU) એ પણ તાજેતરમાં AI જનરેટેડ કન્ટેન્ટના ગેરઉપયોગને રોકવા માટે કાયદા વધુ કડક બનાવ્યા છે. યુરોપિયન યુનિયને સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓને સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપ્યા છે કે તેમણે એવી પારદર્શક સિસ્ટમ તૈયાર કરવી પડશે જે યુઝરને તુરંત જણાવી દે કે વિડીયો કે ફોટો AI થી બનેલો છે. આ ઉપરાંત ડેટા પ્રાઈવસી, સાયબર સિક્યોરિટી અને એઆઈ ચેટબોટ્સના સુરક્ષિત ઉપયોગ માટે પણ વૈશ્વિક સ્તરે નવા માપદંડો તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે.
