ચાલતી વખતે કે સીડી ચડતાં ઘૂંટણમાંથી આવે છે અવાજ? જાણો ડૉક્ટરે શું ચેતવણી આપી
ઘણીવાર એવું જોવા મળે છે કે નાની ઉંમરના લોકો પણ ઘૂંટણ વાળતી વખતે કે સીડી ચડતી-ઉતરતી વખતે કટ-કટ અથવા ચટકારા જેવો અવાજ આવવાની ફરિયાદ કરે છે. ખાસ કરીને બેસીને ઊભા થતી વખતે અથવા લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં રહ્યા બાદ ઘૂંટણમાંથી અવાજ સંભળાય છે. મોટાભાગના લોકો આ સમસ્યાને સામાન્ય માનીને અવગણે છે. જોકે, દરેક વખતે આવો અવાજ નુકસાનકારક હોતો નથી, પરંતુ તેની પાછળ કેટલાક શારીરિક કારણો પણ જવાબદાર હોઈ શકે છે. તબીબી ભાષામાં આ સ્થિતિને ક્રેપિટસ કહેવામાં આવે છે. ફોર્ટિસ હોસ્પિટલ, નોઇડાના ઓર્થોપેડિક્સ અને જોઇન્ટ રિપ્લેસમેન્ટ વિભાગના ચેરમેન ડૉ. અતુલ મિશ્રા આ સમસ્યાના કારણો સમજાવે છે.
ઘૂંટણમાંથી કટ-કટ અવાજ આવવાનું મુખ્ય કારણ શું છે?
ડૉક્ટરના જણાવ્યા અનુસાર, ઘૂંટણમાંથી અવાજ આવવાનું એક સામાન્ય કારણ સાંધામાં રહેલા સાયનોવિયલ પ્રવાહીમાં ગેસના નાના પરપોટા બનવા અને ફૂટવાનું છે. આ પ્રવાહી સાંધામાં કુદરતી લુબ્રિકન્ટ તરીકે કામ કરે છે અને હાડકાં વચ્ચે ઘર્ષણ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે ઘૂંટણની હિલચાલ થાય છે ત્યારે આ પરપોટા ફૂટી શકે છે, જેના કારણે ચટકારા જેવો અવાજ સંભળાય છે. આ ઉપરાંત ઘૂંટણની આસપાસ રહેલા ટેન્ડન અને લિગામેન્ટ્સ હલનચલન દરમિયાન પોતાની સ્થિતિ બદલે ત્યારે પણ અવાજ આવી શકે છે. જો માત્ર અવાજ આવતો હોય અને દુખાવો ન થતો હોય તો સામાન્ય રીતે ગભરાવાની જરૂર રહેતી નથી.
નાની ઉંમરમાં ઘૂંટણમાંથી અવાજ આવવાના અન્ય કારણો
જો નાની ઉંમરમાં વારંવાર ઘૂંટણમાંથી કટ-કટ અવાજ આવતો હોય તો તેની પાછળ જીવનશૈલી સાથે જોડાયેલા કારણો પણ હોઈ શકે છે. લાંબા સમય સુધી બેસીને કામ કરવું, શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ અને જાંઘની આસપાસની માંસપેશીઓ નબળી હોવાને કારણે ઘૂંટણ પર દબાણ વધી શકે છે. આ ઉપરાંત શરીરનું વધેલું વજન પણ સાંધા પર વધારાનો ભાર નાખે છે. ખોટી પદ્ધતિથી કસરત કરવી અથવા અચાનક ભારે શારીરિક પ્રવૃત્તિ શરૂ કરવાથી પણ ઘૂંટણની હિલચાલ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. તેથી નિયમિત કસરત અને યોગ્ય શારીરિક પ્રવૃત્તિ જાળવવી ખૂબ જરૂરી છે.
ઘૂંટણની કાર્ટિલેજ અને ઢાંકણીની સમસ્યા પણ હોઈ શકે
ઘૂંટણમાંથી અવાજ આવવાનું બીજું કારણ ઘૂંટણની ઢાંકણી એટલે કે પટેલાની હિલચાલ યોગ્ય રીતે ન થવી હોઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે પટેલા ઘૂંટણની હિલચાલ દરમિયાન યોગ્ય રીતે ઉપર-નીચે સરકવી જોઈએ. પરંતુ તેની હિલચાલમાં અસંતુલન સર્જાય તો ઘર્ષણ વધીને અવાજ આવી શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં કાર્ટિલેજ એટલે કે સાંધામાં હાડકાંને સુરક્ષા આપતા નરમ પેશીઓમાં ફેરફાર થવાથી પણ આવી સમસ્યા સર્જાય છે. જો આ સમસ્યા સાથે દુખાવો અથવા હલનચલનમાં તકલીફ હોય તો યોગ્ય તપાસ કરાવવી જરૂરી બને છે.
ક્યારે ઘૂંટણમાંથી આવતો અવાજ જોખમી બની શકે?
માત્ર ઘૂંટણમાંથી કટ-કટ અવાજ આવવો એ કોઈ ગંભીર બીમારી હોવાનો પુરાવો નથી. પરંતુ તેની સાથે દુખાવો, સોજો, જકડન અથવા ચાલવા-ફરવામાં મુશ્કેલી થતી હોય તો તેને અવગણવી જોઈએ નહીં. કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં આ લક્ષણો ઓસ્ટિયોઆર્થરાઇટિસ, કાર્ટિલેજની ઇજા અથવા ઘૂંટણના અન્ય સાંધાકીય રોગો સાથે જોડાયેલા હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને ઘૂંટણમાં અચાનક સોજો આવવો, હલનચલન મર્યાદિત થવી અથવા ચાલતી વખતે અસહ્ય દુખાવો થવો ગંભીરતાથી લેવો જોઈએ. આવી સ્થિતિમાં ઓર્થોપેડિક નિષ્ણાતની સલાહ લઈને જરૂરી તપાસ કરાવવી યોગ્ય રહેશે.
ઘૂંટણને સ્વસ્થ રાખવા માટે શું કરવું જોઈએ?
ઘૂંટણને લાંબા સમય સુધી સ્વસ્થ રાખવા માટે રોજિંદી જીવનશૈલીમાં કેટલાક જરૂરી ફેરફાર કરવા જોઈએ. નિયમિત ચાલવું, હળવી કસરત કરવી અને જાંઘની માંસપેશીઓ મજબૂત બનાવતા વ્યાયામ કરવા ફાયદાકારક છે. શરીરનું વજન નિયંત્રણમાં રાખવાથી ઘૂંટણ પર પડતું વધારાનું દબાણ ઘટાડી શકાય છે. લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં બેસવાનું ટાળો અને વચ્ચે થોડું ચાલતા રહો. કસરત કરતી વખતે યોગ્ય પદ્ધતિ અપનાવો તથા અચાનક ભારે કસરત કરવાનું ટાળો. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે માત્ર અવાજથી ગભરાવાની જરૂર નથી, પરંતુ દુખાવો કે સોજો હોય તો સમયસર નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ.
