ભારતમાં ATM નો ઐતિહાસિક પ્રારંભ: 1987 માં મુંબઈથી શરૂ થયેલી સુવિધાની ખાસ વાતો
આજના આધુનિક યુગમાં એટીએમ (ATM) આપણા રોજિંદા જીવનનો એક અવિભાજ્ય ભાગ બની ગયું છે. પૈસા ઉપાડવા માટે બેંકની લાંબી લાઈનોમાં ઉભા રહેવાને બદલે હવે ગણતરીની મિનિટોમાં જ નજીકના એટીએમમાંથી કેશ મળી જાય છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે ભારતમાં એટીએમ મશીનની શરૂઆત ક્યારે અને ક્યાં થઈ હતી? તે સમયે આ મશીન ભારતીયો માટે એક અત્યંત નવીન, આશ્ચર્યજનક અને સુવિધાજનક ટેકનોલોજી હતી. ચાલો દેશમાં એટીએમની શરૂઆત અને તેના ઇતિહાસ વિશે વિગતવાર જાણીએ.
ATM એટલે શું?
ATM નું પૂરું નામ Automated Teller Machine (ઓટોમેટેડ ટેલર મશીન) છે. તેને ગુજરાતીમાં ‘સ્વચાલિત ગણક યંત્ર’ પણ કહી શકાય. આ એક એવી ઈલેક્ટ્રોનિક બેંકિંગ સિસ્ટમ છે જે ગ્રાહકોને બેંક શાખામાં ગયા વિના અથવા કર્મચારીની મદદ વિના સીધા નાણાકીય વ્યવહારો કરવાની સુવિધા આપે છે.
એટીએમમાંથી નાણાં ઉપાડવા માટે ડેબિટ કે ક્રેડિટ કાર્ડ અને તેના ગુપ્ત પિન (PIN) નંબરનો ઉપયોગ થાય છે. આ સિવાય એટીએમ મશીન દ્વારા ખાતાનું બેલેન્સ ચેક કરવું, પિન બદલવો, અને મિની સ્ટેટમેન્ટ મેળવવું જેવા અસંખ્ય કાર્યો સેકન્ડોમાં થઈ શકે છે.
ભારતમાં પ્રથમ ATM ની સ્થાપના: મુંબઈ 1987
ભારતમાં સૌથી પહેલું એટીએમ મશીન વર્ષ 1987 માં મુંબઈ ખાતે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ ઐતિહાસિક શરુઆત HSBC (Hongkong and Shanghai Banking Corporation) બેંક દ્વારા પોતાની મુંબઈ સ્થિત મુખ્ય શાખામાં કરવામાં આવી હતી.
80ના દસકામાં ભારતીયો માટે મશીનમાંથી બેંક કર્મચારી વગર રોકડા નાણાં નીકળે તે એક જાદુઈ અનુભવ સમાન હતું. મુંબઈથી શરૂ થયેલી આ ટેકનોલોજીની સફર ધીમે ધીમે દેશના અન્ય નાના-મોટા શહેરો અને ગ્રામીણ વિસ્તારો સુધી પહોંચી અને તેણે સમગ્ર ભારતીય બેંકિંગ ક્ષેત્રનું ચિત્ર બદલી નાખ્યું.
1987 પહેલાં દેશમાં કેવી હતી બેંકિંગ વ્યવસ્થા?
એટીએમ આવ્યા પહેલાં નાણાકીય વ્યવહારો કરવા એ ખૂબ જ સમય માંગી લેતી પ્રક્રિયા હતી. લોકોને જ્યારે પણ પૈસાની જરૂર પડતી ત્યારે તેમને ફરજિયાતપણે બેંકની શાખા સુધી જવું પડતું હતું.
ચેક કે સ્લિપ: વિથડ્રોઅલ સ્લિપ અથવા ચેક ભરીને લાઈનમાં ઉભા રહેવું પડતું.
કર્મચારીઓ પર નિર્ભરતા: બેંકના કેશિયરની ચકાસણી બાદ જ રોકડ રકમ મળતી.
મર્યાદિત સમય: બેંકિંગ કલાકો પૂરા થયા પછી કે રજાના દિવસે પૈસા મેળવવાનો કોઈ રસ્તો નહોતો. આવી સ્થિતિમાં એટીએમ આગમનથી લોકો માટે સમયની મોટી બચત થઈ અને બેંક શાખાઓ પરનો બોજ પણ ઘટ્યો.
આજના સમયમાં ATM ની વધેલી ઉપયોગિતા
સમય જતાં એટીએમ મશીનો પણ વધુ આધુનિક બન્યા છે. આજે એટીએમ માત્ર રોકડ ઉપાડવા માટેનું સાધન નથી રહ્યું, પરંતુ તેનાથી પૈસા જમા કરાવી શકાય છે (Cash Deposit Machine), અન્ય ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરી શકાય છે અને યુટિલિટી બિલ્સ પણ ભરી શકાય છે.
જોકે, આજના સમયમાં UPI અને ડિજિટલ પેમેન્ટ્સના કારણે રોકડનો ઉપયોગ થોડો ઓછો થયો છે, છતાં પણ ઈમરજન્સીના સમયે કેશ ઉપાડવા માટે એટીએમ આજે પણ એટલું જ ઉપયોગી છે. મુંબઈથી શરૂ થયેલી આ નાનકડી સુવિધા આજે સામાન્ય નાગરિકના જીવનની મોટી જરૂરિયાત બની ગઈ છે.
