વૈશ્વિક ઇંધણ સંકટ વચ્ચે ભારતનો માસ્ટરપ્લાન: 41 દેશોમાંથી આયાત અને અમેરિકા સાથે નવી ભાગીદારી
છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલ અને ગેસના ક્ષેત્રે ઊભી થયેલી અનિશ્ચિતતાઓને કારણે વિશ્વના ઘણા દેશોમાં ઉર્જા સંકટ ઘેરૂ બન્યું હતું. બળતણની અછતના અહેવાલોથી સામાન્ય નાગરિકોમાં ચિંતાનો માહોલ સર્જાયો હતો. જોકે, ભારત સરકારે સમયસૂચકતા વાપરીને અને પૂર્વ આયોજન કરીને દેશમાં બળતણ પુરવઠો ખોરવાય નહીં તે માટે મજબૂત વ્યૂહરચના બનાવી છે. હવે ભારત સરકાર ઈરાન કે મધ્ય પૂર્વના પરંપરાગત માર્ગો પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને બળતણની આયાત માટે અન્ય દેશો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે.
તાજેતરમાં કેન્દ્રીય પેટ્રોલીયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ દેશની ઉર્જા સુરક્ષા અને ભવિષ્યની તૈયારીઓ અંગે મહત્વની માહિતી શેર કરી હતી.
કેન્દ્રીય મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ શું કહ્યું?
કેન્દ્રીય મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Hormuz Strait) જેવા સંવેદનશીલ દરિયાઈ માર્ગે જહાજોની અવરજવર પર વ્યાપક અસર પડી હોવા છતાં, ભારતમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ કે રાંધણ ગેસ (LPG) ની કોઈ પણ પ્રકારની અછત સર્જાવા દીધી નથી.
તેમણે જણાવ્યું કે સરકારે વિવિધ દેશોમાંથી ક્રૂડ ઓઇલ અને ગેસ ખરીદવાની વ્યૂહરચના (Diversification) અપનાવી છે. આ ઉપરાંત, દેશની સ્થાનિક રિફાઇનિંગ ક્ષમતામાં વધારો કરીને અને ઘરઆંગણે ઉત્પાદન ઝડપી બનાવીને પરિસ્થિતિને નિયંત્રણમાં રાખવામાં આવી છે.
“હું સંપૂર્ણ વિશ્વાસ સાથે કહી શકું છું કે વૈશ્વિક સંકટ છતાં દેશના એક પણ પેટ્રોલ પંપ પર ઇંધણ પૂરું થવા દીધું નથી.” – હરદીપ સિંહ પુરી
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝનું ગણિત અને ભારતનું પગલું
ભૂતકાળના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, ભારત પોતાના કુલ કાચા તેલનો લગભગ અડધો ભાગ, 90% એલપીજી (LPG) અને 60% નેચરલ ગેસ એવા ખાડી દેશોમાંથી આયાત કરતું હતું, જેનો મુખ્ય પુરવઠો હોર્મુઝ જળડમરુમધ્યના માર્ગેથી પસાર થતો હતો.
યુદ્ધ અને ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવને કારણે આ માર્ગ અવારનવાર જોખમી બની જાય છે. આ માર્ગમાં સર્જાયેલા અવરોધો છતાં, ભારતે બિન-પરંપરાગત સ્ત્રોતોમાંથી આયાત વધારીને દેશમાં ઇંધણનો પુરવઠો સામાન્ય રાખવામાં સફળતા મેળવી છે.
ભારતની નવી વ્યૂહરચના: 27 થી 41 દેશો સુધી પહોંચ
કેન્દ્રીય મંત્રીએ ઉમેર્યું કે ભારતે પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે કોઈ એક કે બે દેશો પર નિર્ભર રહેવાનું છોડી દીધું છે. ભારતે કાચા તેલની આયાત માટેના સ્ત્રોત દેશોની સંખ્યા 27 થી વધારીને 41 કરી દીધી છે.
આ સાથે જ દેશમાં ઉર્જા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં પણ મોટો વધારો થયો છે:
પેટ્રોલ પંપોનો વિકાસ: દેશમાં પેટ્રોલ પંપોની સંખ્યા અગાઉના 52 હજારથી વધીને હવે લગભગ 1.07 લાખ સુધી પહોંચી ગઈ છે.
સિટી ગેસ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન (CGD): શહેરી ગેસ નેટવર્ક અગાઉ માત્ર 55 વિસ્તારો પૂરતું સીમિત હતું, જે હવે વધીને 309 વિસ્તારો સુધી વિસ્તરી ચૂક્યું છે.
એલપીજી (LPG) સપ્લાયમાં અમેરિકાનું વધતું પ્રભુત્વ
ખાડી દેશોમાંથી એલપીજીની આયાતમાં ઘટાડો કે અડચણ ઊભી થતાં ભારતે બેવડી વ્યૂહરચના અપનાવી છે. એક તરફ સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવામાં આવ્યું છે, તો બીજી તરફ વિકલ્પ તરીકે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (અમેરિકા) સાથે વ્યાપારી સંબંધો મજબૂત કરવામાં આવ્યા છે.
હવે અમેરિકા ભારતને એલપીજી સપ્લાય કરતો સૌથી મોટો દેશ બની ગયો છે. ભારત જે કુલ એલપીજી બહારથી આયાત કરે છે, તેમાંથી લગભગ 67% હિસ્સો એકલા અમેરિકાથી આવી રહ્યો છે. આ બદલાવે ભારતની ઉર્જા સુરક્ષાને વધુ મજબૂત અને સુરક્ષિત બનાવી છે.
ભવિષ્યની દિશા
કેન્દ્ર સરકારની આ નવી આયાત નીતિથી એ સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારત હવે વૈશ્વિક આંચકાઓ સામે સંપૂર્ણપણે સજ્જ છે. ઈરાન કે હોર્મુઝ માર્ગ પરની અસ્થિરતા વચ્ચે અમેરિકા અને અન્ય નવા વૈશ્વિક ભાગીદારો સાથેની ભાગીદારીએ દેશના નાગરિકો માટે બળતણનો અવિરત પુરવઠો સુનિશ્ચિત કર્યો છે.
