Forex Reserve: અર્થતંત્ર માટે રાહત: ભારતના વિદેશી હૂંડિયામણમાં $7.26 અબજનો જંગી ઉછાળો, સોનાના ભંડારમાં પણ મોટો વધારો
ભારતના અર્થતંત્ર માટે રાહતના મોટા સમાચાર સામે આવ્યા છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજેતરમાં ૩ જુલાઈ ૨૦૨૬ ના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહના આંકડા દર્શાવે છે કે દેશનું વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળ (Foreign Exchange Reserves) ૭.૨૬ અબજ ડોલરના જંગી ઉછાળા સાથે ૬૭૪.૧૯ અબજ ડોલરની ઐતિહાસિક સપાટીએ પહોંચી ગયું છે. આ અગાઉના સપ્તાહમાં તેમાં થોડો ઘટાડો નોંધાયો હતો, પરંતુ આ વખતે બજારે જોરદાર રિકવરી કરી છે.
વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળ એટલે શું? આર્થિક કટોકટીનું કવચ
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળ એ દેશની મધ્યસ્થ બેંક એટલે કે આરબીઆઈ (RBI) પાસે જમા થયેલી એવી મૂડી છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્વીકૃત ચલણોમાં રાખવામાં આવે છે. આ ભંડોળમાં યુએસ ડોલર, યુરો, બ્રિટિશ પાઉન્ડ અને જાપાનીઝ યેન જેવા મજબૂત વિદેશી ચલણો ઉપરાંત સોનું (Gold Reserves), ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF) ના સ્પેશિયલ ડ્રોઇંગ રાઇટ્સ (SDR) અને આઇએમએફમાં રહેલી અનામત સ્થિતિનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે પણ ભારતીય રૂપિયો નબળો પડે છે અથવા દેશમાં કોઈ આર્થિક કટોકટી આવે છે, ત્યારે આ ભંડોળ દેશની આબરૂ બચાવવા અને આયાત બિલ ચૂકવવા માટે ઢાલ તરીકે કામ કરે છે. કોઈ પણ દેશની વૈશ્વિક આર્થિક શક્તિ તેના આ ફોરેક્સ રિઝર્વના આધારે જ મપાય છે.
674 અબજ ડોલરનો આંકડો કેવી રીતે પાર થયો? મુખ્ય કારણો
આ વખતે વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળમાં આવેલી આ ભવ્ય તેજી પાછળ મુખ્યત્વે બે મોટા પરિબળો જવાબદાર છે. સૌથી મોટો ફાળો ફોરેન કરન્સી એસેટ્સ (FCA) નો રહ્યો છે, જે ૪.૫૧ અબજ ડોલર વધીને ૫૪૫.૫૮ અબજ ડોલર પર પહોંચી ગઈ છે. આ સાથે જ વૈશ્વિક બજારમાં સોનાના બદલાતા પ્રવાહો વચ્ચે ભારતનું ગોલ્ડ રિઝર્વ પણ ૨.૬૭ અબજ ડોલરની વૃદ્ધિ સાથે ૧૦૫.૨૧ અબજ ડોલર થઈ ગયું છે. આ સિવાય એફસીએનઆર (FCNR) ડિપોઝિટ અને એક્સ્ટર્નલ કોમર્શિયલ બોરોઇંગ્સ (ECB) દ્વારા દેશમાં ડોલરનો પ્રવાહ સતત વધ્યો છે, જેના કારણે એકંદર આંકડો ૬૭૪ અબજ ડોલરને પાર કરી ગયો છે.
પીએમ નરેન્દ્ર મોદીની ખાસ અપીલ: વિદેશી હૂંડિયામણ બચાવવાનો મંત્ર
થોડા મહિનાઓ પહેલા જ્યારે મધ્ય-પૂર્વ (Middle East) માં યુદ્ધ અને તણાવની સ્થિતિ પેદા થઈ હતી, ત્યારે કાચા તેલ (Crude Oil) ની કિંમતો આસમાને પહોંચી હતી અને ડોલરની માંગ અચાનક વધી ગઈ હતી. આ વૈશ્વિક સંકટ સમયે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ દેશવાસીઓને એક જવાબદાર નાગરિક તરીકે વિદેશી હૂંડિયામણ બચાવવા માટે અપીલ કરી હતી. પીએમ મોદીએ દેશના લોકોને બિનજરૂરી વિદેશ પ્રવાસો ટાળવા, ઇંધણની બચત કરવા, પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટનો વધુ ઉપયોગ કરવા અને ઓછામાં ઓછું એક વર્ષ સોનાની ખરીદી મોકૂફ રાખવા વિનંતી કરી હતી. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઈલ અને સોનું વિદેશથી આયાત કરે છે, જેના માટે અબજો ડોલર ચૂકવવા પડે છે. જો દેશમાં પેટ્રોલ-ડીઝલ અને સોનાની માંગ નિયંત્રિત રહે, તો દેશના અબજો ડોલર બચી જાય છે.
શું વડાપ્રધાનની અપીલની સીધી અસર થઈ? વાસ્તવિક ચિત્ર
પીએમ મોદીની આ ભાવુક અપીલ બાદ દેશના નાગરિકોમાં ઉર્જા બચત અને સ્વદેશી ચીજો પ્રત્યે જાગૃતિ ચોક્કસપણે વધી છે, અને લોકોએ બિનજરૂરી ખર્ચાઓ પર કાપ મૂક્યો છે. જો કે, આર્થિક નિષ્ણાતોના મતે વર્તમાન સમયમાં વિદેશી હૂંડિયામણમાં થયેલા આ રેકોર્ડતોડ વધારા પાછળ માત્ર સામાન્ય લોકોની બચત જ નહીં, પરંતુ મોટા વૈશ્વિક આર્થિક સમીકરણો કામ કરી રહ્યા છે. ભારતમાં વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો (FII) નો વધતો વિશ્વાસ, ભારતીય નિકાસમાં થયેલો સુધારો, બેંકોમાં ડોલરની આક્રમક આવક અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સોનાના ભાવોમાં થયેલા ફેરફારો આ વૃદ્ધિના મુખ્ય સ્તંભો છે. આમ છતાં, સરકારની દીર્ઘદ્રષ્ટિ અને આયાત ઘટાડવાના લાંબા ગાળાના નીતિગત નિર્ણયોએ આ ભંડોળને મજબૂત આધાર આપ્યો છે.
