Internet: ઈન્ટરનેટ અને આપણું માનસ: શું ડિજિટલ દુનિયા આપણા નિર્ણયોને નિયંત્રિત કરી રહી છે?
આજના સમયમાં ઈન્ટરનેટ માત્ર એક સુવિધા નથી, પરંતુ જીવનનો એક અભિન્ન ભાગ બની ગયું છે. સવારની શરૂઆતથી લઈને રાત્રિના અંત સુધી આપણે કંઈક ને કંઈક સર્ચ કરવા, સોશિયલ મીડિયા પર એક્ટિવ રહેવા કે ઓનલાઈન પેમેન્ટ કરવા માટે ઈન્ટરનેટ પર સંપૂર્ણ નિર્ભર છીએ. થોડીવાર માટે પણ ઈન્ટરનેટ બંધ થઈ જાય તો આપણે અકળામણ અનુભવીએ છીએ. પરંતુ, શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ ‘કનેક્ટિવિટી’ આપણા વિચારવાની રીત અને વ્યક્તિત્વને કેવી રીતે બદલી રહી છે? તાજેતરના કેટલાક સંશોધનો આ દિશામાં ચોંકાવનારા સંકેતો આપે છે.
શું આપણે ખરેખર સ્વતંત્ર નિર્ણય લઈએ છીએ?
જ્યારે આપણે કોઈ ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ ખોલીએ છીએ, ત્યારે આપણને જે કંઈ પણ જોવા મળે છે—ભલે તે કોઈ ન્યૂઝ હોય, વિડિયો હોય કે જાહેરાત—તે બધું જ પૂર્વ-આયોજિત હોય છે. તેની પાછળ એક અત્યાધુનિક ‘એલ્ગોરિધમ’ કામ કરે છે. આ એલ્ગોરિધમ તમારી ભૂતકાળની ગતિવિધિઓ અને પસંદગીઓને આધારે નક્કી કરે છે કે તમને શું બતાવવું જોઈએ. આથી, આપણને એવું લાગે છે કે આપણે આપણી મરજીથી કોઈ વીડિયો જોઈ રહ્યા છીએ, પરંતુ વાસ્તવમાં તે કોઈ પ્રોગ્રામ દ્વારા આપણને ‘સૂચવવામાં’ આવ્યું હોય છે.
તમારી આદતોનું ‘ડિજિટલ નકશો’
એમ્સ્ટર્ડમ યુનિવર્સિટીના મીડિયા સંશોધક બ્યોર્ન બેઈન્યોન કહે છે કે, આજે ટેક કંપનીઓ માત્ર આપણો ડેટા એકત્રિત નથી કરતી, પરંતુ તેનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરીને આપણા ભવિષ્યના વર્તનની આગાહી કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
જ્યારે તમે કંઈક સર્ચ કરો છો, કોઈ પોસ્ટ પર ક્લિક કરો છો કે ઓનલાઈન શોપિંગ કરો છો, ત્યારે તમારી દરેક નાની હિલચાલ એક ‘ડિજિટલ ફૂટપ્રિન્ટ’ તરીકે રેકોર્ડ થાય છે. ટેક કંપનીઓ આ રેકોર્ડનો ઉપયોગ કરીને તમારી માનસિકતાનું એક વિગતવાર નકશો (Map) તૈયાર કરે છે. આમ, આપણે અજાણતા જ એક ‘ડેટા સબ્જેક્ટ’ બની ગયા છીએ, જેનો ઉપયોગ કંપનીઓ પોતાના વ્યવસાયિક લાભ માટે કરે છે.
નાના સુઝાવો, મોટા નિર્ણયો પર અસર
મોબાઈલ પર આવતું એક નાનું નોટિફિકેશન, કોઈ વિડિયોની ભલામણ કે ઓનલાઈન શોપિંગના સજેશન આપણને સામાન્ય લાગે છે. પરંતુ હકીકત એ છે કે આ નાની બાબતો સમય જતાં આપણા મગજને ‘ટ્રેઈન’ કરે છે. આપણા નિર્ણયો લેવાની ક્ષમતા અને આપણી પસંદગીઓ પણ આ ડિજિટલ સુઝાવો દ્વારા બદલાઈ રહી છે. જેને આપણે ‘પોતાનો નિર્ણય’ સમજીએ છીએ, તે ઘણીવાર એલ્ગોરિધમ દ્વારા પ્રેરિત હોય છે.
આ સ્થિતિ એટલી હદે વધી ગઈ છે કે લોકોના વિચારવાની રીત અને તેમનું વ્યક્તિત્વ પણ બદલાઈ રહ્યું છે. આપણે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરતા હોઈએ તેવું લાગે છે, પણ ખરેખર ટેકનોલોજી આપણા મનને નિયંત્રિત કરી રહી છે.
જાગૃતિ જ એકમાત્ર રસ્તો છે
ડિજિટલ યુગમાં સંપૂર્ણપણે અલગ થવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ આપણે ચોક્કસપણે સાવચેત રહી શકીએ છીએ. આપણે સમજવું જોઈએ કે ઈન્ટરનેટ પર આપણે જે જોઈએ છીએ તે આપણી વાસ્તવિકતા નથી, પરંતુ તે એક એવું ચિત્ર છે જે ખાસ આપણા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.
સ્ક્રીન ટાઈમ પર કાબૂ: ઈન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ મર્યાદિત કરો.
સભાનતા: ઓનલાઈન કોઈ પણ વસ્તુ જોઈને તરત જ નિર્ણય લેવાને બદલે થોડો સમય વિચારો.
ડેટા પ્રાઈવસી: તમારી ઓનલાઈન પ્રવૃત્તિઓ પ્રત્યે સભાન રહો અને બિનજરૂરી ડેટા શેરિંગ ટાળો
