Heart Disease: શું જીમમાં કસરત કરવી જીવલેણ બની શકે? ફિટનેસ અને સ્વાસ્થ્ય વચ્ચેનું અંતર સમજવું જરૂરી
તાજેતરમાં ઉત્તરાખંડ પોલીસના સ્પેશિયલ ઓપરેશન ગ્રુપ (SOG) ના ૩૮ વર્ષીય અધિકારી ગિરીશ ભટ્ટનું જીમમાં વર્કઆઉટ દરમિયાન થયેલું અચાનક મૃત્યુ આખા દેશ માટે આઘાતજનક ઘટના છે. ગિરીશ ભટ્ટ ચંપાવતમાં પોતાની ફરજ બજાવી રહ્યા હતા, ત્યારે વર્કઆઉટ કરતા સમયે તેમને અચાનક તબિયત બગડતા હોસ્પિટલ લઈ જવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ ડોક્ટરોએ તેમને મૃત જાહેર કર્યા. આ ઘટનાએ ફરી એકવાર એ સવાલ ઉભો કર્યો છે કે શું માત્ર બહારથી ‘ફિટ’ અને મજબૂત દેખાવું એ ખરેખર સ્વસ્થ હોવાની નિશાની છે?
ફિટનેસ અને સ્વાસ્થ્ય વચ્ચેનો ભેદ સમજવો જરૂરી
ઘણા લોકો ફિટનેસને સ્વાસ્થ્યનો પર્યાય માને છે, પરંતુ નિષ્ણાતો તેને મોટી ભૂલ ગણાવે છે. ડૉ. રચિત ગુલાટીના મતે, એક વ્યક્તિ બહારથી ગમે તેટલી કસરત કરતી હોય અને મજબૂત દેખાતી હોય, પરંતુ તેના શરીરમાં અંદરખાને બ્લડ પ્રેશરની સમસ્યા, ધમનીઓમાં અવરોધ (Arterial Blockage), હૃદયના ધબકારામાં અનિયમિતતા કે વારસાગત હૃદયરોગ જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ છુપાયેલી હોઈ શકે છે. ઘણીવાર આ બીમારીઓ લાંબા સમય સુધી લક્ષણો દર્શાવતી નથી, જેના કારણે વ્યક્તિ અચાનક ગંભીર મેડિકલ ઈમરજન્સીનો ભોગ બને છે.
શું શરીર અગાઉથી ચેતવણી આપે છે?
આવા ગંભીર બનાવો એકદમ અચાનક નથી બનતા, પરંતુ શરીર મોટાભાગે અગાઉથી સંકેત આપે છે. કમનસીબે, લોકો આ સંકેતોને સામાન્ય થાક કે કસરતની આડઅસર સમજીને નજરઅંદાજ કરી દે છે. વર્કઆઉટ દરમિયાન અથવા પછી નીચેના લક્ષણોને ક્યારેય હળવાશથી ન લેવા જોઈએ:
અસામાન્ય રીતે શ્વાસ ફૂલી જવા.
છાતીમાં ભારેપણું કે દબાણ અનુભવવું.
ચક્કર આવવા કે માથું ભારે થવું.
હૃદયના ધબકારા અચાનક ખૂબ ઝડપી થઈ જવા.
શક્તિ કરતાં વધુ પડતી શારીરિક નબળાઈ.
જોખમી પરિબળો અને સાવચેતી
તણાવપૂર્ણ જીવનશૈલી અને હાઈ-ઈન્ટેન્સિટી વર્કઆઉટના આ જમાનામાં, ખાસ કરીને ૩૫ વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોએ વિશેષ સાવધ રહેવું જોઈએ. જો પરિવારમાં હૃદયરોગનો ઇતિહાસ હોય, અથવા ડાયાબિટીસ, મેદસ્વીપણું (ઓબેસિટી), હાઈ બીપી જેવી સમસ્યાઓ હોય, તો કસરત શરૂ કરતા પહેલા સંપૂર્ણ બોડી ચેકઅપ કરાવવું અત્યંત જરૂરી છે.
ઘણીવાર લોકો સોશિયલ મીડિયા પર જોઈને વધુ પડતી મહેનત કે જોખમી કસરતો શરૂ કરી દે છે. સ્પર્ધાની ભાવનામાં કે બીજાને જોઈને ક્ષમતા કરતા વધારે કસરત કરવી જીવલેણ બની શકે છે. કોઈ પણ નવી કસરત પદ્ધતિ અપનાવતા પહેલાં નિષ્ણાતની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.
સુરક્ષિત ફિટનેસ કેવી રીતે મેળવવી?
ફિટનેસનો હેતુ શરીરને સ્વસ્થ રાખવાનો છે, તેને જોખમમાં મૂકવાનો નહીં. સુરક્ષિત ફિટનેસ માટે નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ:
૧. ક્રમિક શરૂઆત: લાંબા સમયના ગેપ પછી કસરત શરૂ કરતી વખતે શરીરને ગ્રેજ્યુઅલી ટેવાયેલું બનાવો.
૨. વોર્મ-અપ અને કૂલ-ડાઉન: કસરત પહેલા વોર્મ-અપ અને પછી કૂલ-ડાઉન કરવું અનિવાર્ય છે. તે હૃદય પરનું દબાણ ઘટાડે છે.
૩. રિકવરી: વર્કઆઉટ દરમિયાન શરીરને પૂરતો આરામ આપવો અને યોગ્ય રિકવરી લેવી તે કસરત જેટલી જ મહત્વની છે.
૪. જીવનશૈલી: પૂરતી ઊંઘ અને ભરપૂર પાણીનું સેવન શરીરને અંદરથી પોષણ આપે છે.
