Heart Disease Risk: સમય પહેલાં મેનોપોઝ: શું મહિલાઓમાં વધી રહ્યું છે હાર્ટ એટેકનું જોખમ?
સ્ત્રીઓના જીવનમાં ‘મેનોપોઝ’ (રજોનિવૃત્તિ) એક કુદરતી અને સામાન્ય પ્રક્રિયા છે, પરંતુ જ્યારે આ તબક્કો તેની કુદરતી ઉંમર કરતા વહેલો આવે, ત્યારે તે સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર જોખમ બની શકે છે. હાલમાં જ પ્રતિષ્ઠિત મેડિકલ જર્નલ ‘ધ લેન્સેટ’ (The Lancet) માં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસે વિશ્વભરના તબીબો અને સ્ત્રીઓનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. આ અભ્યાસ મુજબ, જે મહિલાઓને 40 વર્ષની વય પહેલાં મેનોપોઝનો અનુભવ થાય છે, તેમનામાં ભવિષ્યમાં હાર્ટ એટેક, સ્ટ્રોક અને હૃદય સંબંધિત અન્ય ગંભીર બીમારીઓ થવાનું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે.
અભ્યાસનું ગહન વિશ્લેષણ
આ વૈશ્વિક અભ્યાસ 26 દેશોની આશરે 1.11 લાખથી વધુ મહિલાઓના ડેટા પર આધારિત છે. સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું કે જે મહિલાઓમાં 40 થી 44 વર્ષની ઉંમરની વચ્ચે મેનોપોઝ આવ્યો હતો, તેમનામાં સામાન્ય વયે મેનોપોઝ અનુભવતી મહિલાઓની સરખામણીએ હૃદયના રોગોનું જોખમ 30 થી 40 ટકા સુધી વધુ હતું. આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે મેનોપોઝની ઉંમર અને હૃદયના સ્વાસ્થ્ય વચ્ચે સીધો સંબંધ છે.
ભારતીય મહિલાઓ માટે ચિંતાજનક સ્થિતિ
ભારતના સંદર્ભમાં આ અભ્યાસના આંકડા વધુ ચોંકાવનારા છે. અભ્યાસમાં સામેલ 7,872 ભારતીય મહિલાઓમાંથી લગભગ 18.4 ટકા મહિલાઓએ ‘પ્રી-મેચ્યોર’ (સમય પહેલાનો) મેનોપોઝ અનુભવ્યો હતો. વધુમાં, 25.3 ટકા મહિલાઓમાં 40 થી 44 વર્ષની વય વચ્ચે મેનોપોઝ નોંધાયો હતો. આમ, કુલ મળીને લગભગ 43.6 ટકા ભારતીય મહિલાઓ કાં તો પ્રી-મેચ્યોર અથવા અર્લી મેનોપોઝનો સામનો કરી રહી છે, જે ખરેખર ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે.
સંશોધનમાં એ પણ સામેલ હતું કે વૈશ્વિક સ્તરે મેનોપોઝની સરેરાશ ઉંમર 47.4 વર્ષ છે, જ્યારે દક્ષિણ એશિયામાં તે માત્ર 44.7 વર્ષ જોવા મળી છે. આ દર્શાવે છે કે એશિયન મહિલાઓમાં મેનોપોઝ જલ્દી આવવાનું વલણ વધુ છે.
હૃદયના સ્વાસ્થ્ય પર મેનોપોઝની અસર શા માટે?
યુનિવર્સિટી ઓફ સિડનીના જાણીતા સંશોધક ડૉ. સિમોન માર્શનર અને ડૉ. કે. શ્રીનાથ રેડ્ડીના મતે, આ ફેરફાર પાછળ હોર્મોન્સનું મોટું યોગદાન છે. મેનોપોઝ પહેલાં, સ્ત્રીઓના શરીરમાં રહેલા ‘એસ્ટ્રોજન’ (Estrogen) હોર્મોન્સ કુદરતી રીતે હૃદય અને રક્તવાહિનીઓને સુરક્ષા આપે છે. પરંતુ, મેનોપોઝ પછી આ હોર્મોનનું સ્તર ઘટી જાય છે, જેના કારણે મહિલાઓમાં હૃદય રોગનું જોખમ પુરુષોના સ્તર સુધી પહોંચી જાય છે. એસ્ટ્રોજનનું સંરક્ષણ કવચ વહેલું હટી જવાથી હૃદય સંબંધિત સમસ્યાઓ જલ્દી ઉદભવે છે.
વહેલા મેનોપોઝ માટે જવાબદાર કારણો
વહેલા મેનોપોઝ પાછળ માત્ર આનુવંશિક કારણો નથી, પરંતુ આપણી જીવનશૈલી અને પર્યાવરણીય પરિબળો પણ એટલા જ જવાબદાર છે. ડૉ. કે. શ્રીનાથ રેડ્ડી આ માટે નીચેના મુખ્ય કારણો ગણાવે છે:
જીવનશૈલી: માનસિક તણાવ, પૂરતી ઊંઘનો અભાવ, ધૂમ્રપાન અને દારૂનું સેવન મેનોપોઝની પ્રક્રિયાને વેગ આપી શકે છે.
પોષણ: ભારતમાં એનીમિયા (લોહીની ઉણપ) અને કુપોષણ જેવી સમસ્યાઓ મહિલાઓના સ્વાસ્થ્યને ગંભીર રીતે અસર કરે છે.
પર્યાવરણ: પ્રદૂષણ અને ‘સેકન્ડ હેન્ડ સ્મોકિંગ’ (અન્યના ધૂમ્રપાનના સંપર્કમાં આવવું) પણ આ જોખમમાં વધારો કરે છે.
સામાજિક પરિબળો: નાની ઉંમરે લગ્ન અને વારંવાર ગર્ભધારણ જેવી બાબતો મહિલાઓના શારીરિક સ્વાસ્થ્ય પર ઊંડી અસર કરે છે, જે આડકતરી રીતે મેનોપોઝની ઉંમર ઘટાડી શકે છે.
