Depression Symptoms: શું આપણે માનસિક સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે જાગૃત છીએ? આંકડાઓ ચેતવણી આપી રહ્યા છે
આજના ઝડપી યુગમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય (Mental Health) એ ભારત સામેના સૌથી મોટા સ્વાસ્થ્ય પડકારોમાંથી એક બની ગયું છે. ૨૦૨૪ના નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB) ના આંકડા આ ગંભીર પરિસ્થિતિ પર પ્રકાશ પાડે છે. રિપોર્ટ અનુસાર, માત્ર મધ્યપ્રદેશમાં જ વર્ષ ૨૦૨૪ દરમિયાન ૧૫,૪૯૧ લોકોએ આત્મહત્યા કરી છે, જેનો અર્થ છે કે દરરોજ સરેરાશ ૪૨ લોકોએ પોતાના જીવ ગુમાવ્યા છે. આ આંકડા માત્ર એક સામાજિક સમસ્યા નથી, પરંતુ એક ગંભીર માનસિક સ્વાસ્થ્ય કટોકટીનો પુરાવો છે.
યુવા પેઢી પર માનસિક દબાણનું કારણ શું છે?
નિષ્ણાતોના મતે, વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનોમાં વધતું જતું માનસિક તણાવ આ સંકટનું મુખ્ય કારણ છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓનું દબાણ, ઉજ્જવળ કારકિર્દીની અનિશ્ચિતતા અને સમાજ તથા પરિવારની અપેક્ષાઓ યુવાનોના માનસિક સ્વાસ્થ્યને ગંભીર રીતે અસર કરી રહી છે. આંકડા મુજબ, વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાના મામલે મધ્યપ્રદેશ દેશમાં ત્રીજા સ્થાને છે અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે થતી વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યામાં આ રાજ્યનો હિસ્સો લગભગ ૧૦ ટકા જેટલો છે.
કન્યાઓ અને વિદ્યાર્થીનીઓની સ્થિતિ વધુ ચિંતાજનક
સૌથી વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે (વિદ્યાર્થીનીઓ) પર માનસિક દબાણની અસર વધુ જોવા મળી રહી છે. વર્ષ ૨૦૨૪માં રાજ્યમાં ૭૩૧ વિદ્યાર્થીનીઓએ અને ૭૧૬ વિદ્યાર્થીઓએ આત્મહત્યા કરી હતી. નિષ્ણાતો માને છે કે શૈક્ષણિક દબાણ અને સામાજિક અપેક્ષાઓની સાથે ભાવનાત્મક સંઘર્ષો પણ આ માટે જવાબદાર છે. આત્મહત્યા એ ક્યારેય અચાનક લેવાયેલો નિર્ણય નથી હોતો; તેની પાછળ લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી માનસિક પીડા, ડિપ્રેશન (અવસાદ) અને ચિંતા છુપાયેલી હોય છે. તેથી, શરૂઆતના સંકેતોને ઓળખવા અત્યંત જરૂરી છે.
ચેતવણીના સંકેતો કેવી રીતે ઓળખવા?
અમદાવાદ સ્થિત ખાનગી મનોચિકિત્સા કેન્દ્ર અને ‘હેપ્પીનેસ ફર્સ્ટ’ની નિષ્ણાત ડૉ. વિધિ પટેલ વૈષ્ણવના જણાવ્યા અનુસાર, જો કોઈ વ્યક્તિમાં નીચે મુજબના લક્ષણો જોવા મળે, તો તેને ગંભીરતાથી લેવા જોઈએ:
વારંવાર મૃત્યુ અથવા આત્મહત્યાની વાતો કરવી.
અતિશય ચિંતા અને બેચેની અનુભવવી.
પોતાને નકામા સમજવા અથવા આત્મવિશ્વાસ ગુમાવવો.
મિત્રો અને પરિવારથી અચાનક અંતર બનાવી લેવું.
પોતાની પ્રિય વસ્તુઓ અન્યને આપી દેવી.
નિવારણ અને ઉપાયો
ડૉ. વિધિના મતે, સમયસર યોગ્ય તબીબી સહાય અને ભાવનાત્મક સપોર્ટ અનેક જીવ બચાવી શકે છે. માનસિક સ્વાસ્થ્ય સુધારવા માટે પૂરતી ઊંઘ, નિયમિત કસરત, પરિવાર અને મિત્રો સાથે ખુલીને વાત કરવી, સ્ક્રીન ટાઈમ ઘટાડવો અને જીવનમાં સંતોષની ભાવના વિકસાવવી ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે.
