Heart Health: શું તમારું હૃદય સુરક્ષિત છે? જાણો ‘પલ્સ ચેક’નું મહત્વ અને ફાયદા
આજના આધુનિક યુગમાં લોકો પોતાની ફિટનેસને લઈને ખૂબ જ જાગૃત બન્યા છે. સ્માર્ટવોચ દ્વારા ડગલાં ગણવા, બ્લડ પ્રેશરનું નિરીક્ષણ કરવું કે ઊંઘની ગુણવત્તા તપાસવી એ જીવનશૈલીનો ભાગ બની ગયું છે. પરંતુ, હૃદયની તંદુરસ્તી જાણવાની સૌથી સરળ, જૂની અને અસરકારક પદ્ધતિ—’નાડી તપાસવી’ (પલ્સ ચેક)—આજે પણ ઘણા લોકો અવગણી રહ્યા છે. હૃદયની લયબદ્ધતા અને સ્વાસ્થ્ય વિશે જાણવા માટે આ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
પલ્સ દ્વારા હૃદયની સમસ્યાનું નિદાન
તબીબી નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે, માત્ર 10 સેકન્ડમાં નાડી તપાસીને હૃદયની એક એવી ગંભીર સમસ્યાના પ્રાથમિક સંકેતો મેળવી શકાય છે, જે લાંબા સમય સુધી કોઈ પણ લક્ષણો વગર શરીરમાં છુપાયેલી રહી શકે છે. ‘વર્લ્ડ હાર્ટ રિધમ વીક’ દરમિયાન આ બાબત પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવે છે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય લોકોને હૃદયના ધબકારા સાથે જોડાયેલી બીમારીઓ પ્રત્યે જાગૃત કરવાનો છે.
‘એટ્રિયલ ફિબ્રિલેશન’ શું છે?
હૃદયની ધબકારાને લગતી સમસ્યાઓમાં સૌથી સામાન્ય સમસ્યા ‘એટ્રિયલ ફિબ્રિલેશન’ (Atrial Fibrillation) છે. આ સ્થિતિમાં હૃદયના ઉપરના ચેમ્બર અનિયમિત રીતે ધબકવા લાગે છે, જેનાથી હૃદયની સામાન્ય લય ખોરવાઈ જાય છે. આ સમસ્યાની સૌથી મોટી મુશ્કેલી એ છે કે ઘણા દર્દીઓને તેના કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો દેખાતા નથી. કેટલાક કિસ્સાઓમાં ધબકારા વધવા, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ચક્કર આવવા કે થાક લાગવા જેવા સંકેતો મળી શકે છે, પરંતુ મોટાભાગના લોકો સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ અનુભવતા હોવા છતાં આ સમસ્યાથી પીડાતા હોય છે.
શા માટે સાવધાન રહેવું જરૂરી છે?
અમેરિકાની નેશનલ હાર્ટ, લંગ એન્ડ બ્લડ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ મુજબ, એટ્રિયલ ફિબ્રિલેશન ઘણીવાર લક્ષણો વગર હાજર હોઈ શકે છે. જો સમયસર સારવાર ન કરવામાં આવે તો, તે સ્ટ્રોક (લકવો) અને હૃદયની અન્ય ગંભીર સમસ્યાઓનું જોખમ વધારી શકે છે. ડો. પ્રદીપ જૈનના જણાવ્યા મુજબ, નાડીની નિયમિત તપાસ હૃદયની અનિયમિત લયનો પ્રથમ સંકેત આપી શકે છે.
10 સેકન્ડમાં કેવી રીતે તપાસ કરવી?
તમારી તર્જની (પહેલી આંગળી) અને મધ્યમા (વચ્ચેની આંગળી) આંગળીઓને તમારા અંગૂઠાની નીચે કાંડાના અંદરના ભાગે રાખો. લગભગ 10 સેકન્ડ સુધી શાંતિથી ધબકારા અનુભવો. જો ધબકારા નિયમિત અને સમાન અંતરે હોય, તો સામાન્ય રીતે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. પરંતુ, જો તમને ધબકારા ક્યારેક ખૂબ ઝડપી, ક્યારેક ધીમા અથવા અનિયમિત લાગે, તો તાત્કાલિક ડોક્ટરની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે.
ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો
નિષ્ણાતો સ્પષ્ટ કરે છે કે માત્ર પલ્સ ચેક કરવાથી બીમારીની પુષ્ટિ થઈ શકતી નથી, પરંતુ તે એક ‘અર્લી વોર્નિંગ સિગ્નલ’ એટલે કે ચેતવણી તરીકે કામ કરે છે. વધતી જતી ઉંમર, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, ડાયાબિટીસ, સ્થૂળતા (મેદસ્વીપણું) અને શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ એ અનિયમિત ધબકારાના જોખમી પરિબળો છે. ભારતમાં હૃદયની બીમારીઓના વધતા પ્રમાણને જોતાં, દરેકે પોતાના હૃદયની લય પર ધ્યાન આપવું અત્યંત જરૂરી છે.
