ઈ-ચેક સમજાવ્યું: RBI નો નવો પ્રસ્તાવ શું છે અને તે કેવી રીતે કાર્ય કરશે?
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ 27 માર્ચ, 2026 ના રોજ ‘પેમેન્ટ્સ વિઝન 2028’ દસ્તાવેજ બહાર પાડ્યો, જેમાં પરંપરાગત પેપર ચેકને બદલવા માટે ઈ-ચેક (ઈલેક્ટ્રોનિક ચેક) રજૂ કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો. આનો ઉદ્દેશ્ય ડિજિટલ પેમેન્ટને ઝડપી, સુરક્ષિત અને વધુ અનુકૂળ બનાવવાનો છે.
RBI અનુસાર, ઈ-ચેક પેપર ચેકના ફાયદાઓને ડિજિટલ પેમેન્ટની ગતિ સાથે જોડશે. કેન્દ્રીય બેંક ભારતની પેમેન્ટ સિસ્ટમમાં ઈલેક્ટ્રોનિક ચેક લાગુ કરવાની શક્યતાઓનો અભ્યાસ કરશે.
RBI ની યોજના શું છે?
RBI પરંપરાગત ચેકની સુવિધાઓને ડિજિટલ ટેકનોલોજી સાથે જોડવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે. ઈ-ચેક ચુકવણી પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવશે અને છેતરપિંડીના જોખમને ઘટાડવામાં મદદ કરશે.
આ ઉપરાંત, RBI ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમમાં ઝડપથી ઉભરતા ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ અને કેન્દ્રીયકૃત સિસ્ટમોને તેના નિયમનકારી કાર્યક્ષેત્ર હેઠળ લાવવાનું વિચારી રહી છે. તેનો હેતુ ખાતરી કરવાનો છે કે પેમેન્ટ સિસ્ટમમાં સામેલ તમામ એન્ટિટી જવાબદાર અને સુરક્ષિત રીતે કાર્ય કરે.
ડિજિટલ છેતરપિંડી પર મજબૂત નિયંત્રણ
ડિજિટલ છેતરપિંડી ઘટાડવા માટે RBI એ તેના વિઝન ડોક્યુમેન્ટમાં ઘણા મહત્વપૂર્ણ સૂચનો પણ કર્યા છે. આ દરખાસ્ત હેઠળ, વપરાશકર્તાઓને તેમના ડિજિટલ વ્યવહારો પર વધુ નિયંત્રણ આપી શકાય છે.
જેમ ડેબિટ અને ક્રેડિટ કાર્ડ હાલમાં એપ્લિકેશનો દ્વારા ચાલુ/બંધ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, તેવી જ સુવિધાઓ ભવિષ્યમાં યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI), નેટ બેંકિંગ અને અન્ય ડિજિટલ ચુકવણી મોડ્સ માટે પ્રદાન કરી શકાય છે. આનાથી વપરાશકર્તાઓ જરૂરિયાત મુજબ તેમના વ્યવહારોને નિયંત્રિત કરી શકશે અને સુરક્ષામાં વધારો કરી શકશે.
નવું શેર્ડ રિસ્પોન્સિબિલિટી ફ્રેમવર્ક
ડિજિટલ છેતરપિંડીના પ્રકાશમાં, RBI ‘શેર્ડ રિસ્પોન્સિબિલિટી ફ્રેમવર્ક’ પર પણ વિચાર કરી રહી છે. આ હેઠળ, અનધિકૃત વ્યવહારોની જવાબદારી ફક્ત ગ્રાહકની બેંકની જવાબદારી રહેશે નહીં, પરંતુ જારી કરનાર બેંક અને લાભાર્થી બેંક બંને માટે પણ નિશ્ચિત કરી શકાય છે.
અન્ય મુખ્ય પહેલ
આધાર સક્ષમ ચુકવણી સિસ્ટમ (AePS) માં વ્હાઇટ-લેબલ સોલ્યુશન્સ માટેની સંભાવનાઓનું પરીક્ષણ
ટ્રેડ રીસીવેબલ્સ ડિસ્કાઉન્ટિંગ સિસ્ટમ (TReDS) માં આંતર-કાર્યક્ષમતાને પ્રોત્સાહન
વિવિધ પ્લેટફોર્મ વચ્ચે વ્યવહારોને સરળ બનાવવા માટે ‘પેમેન્ટ્સ સ્વિચિંગ સર્વિસ’ શરૂ કરવાની યોજના
આ પહેલનો હેતુ ભારતના ડિજિટલ ચુકવણી ઇકોસિસ્ટમને વધુ મજબૂત, સુરક્ષિત અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર બનાવવાનો છે.
