CD રેશિયો 80%થી ઉપર: શું બૅન્કો માટે જોખમી છે? જાણો RBI રિપોર્ટ શું કહે છે
છેલ્લા કેટલાક સમયમાં બૅન્કોમાં જમા થયેલી થાપણોની સરખામણીએ લોન આપવાની ઝડપ નોંધપાત્ર રીતે વધી ગઈ છે. આ સ્થિતિને કારણે બૅન્કિંગ ક્ષેત્રમાં ક્રેડિટ-ડિપોઝિટ રેશિયો (ધિરાણ-થાપણ ગુણોત્તર) વધવા અંગે ચિંતાઓ ઊભી થઈ હતી. જોકે, ભારતીય રિઝર્વ બૅન્ક (RBI)ના તાજેતરના અહેવાલે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર CD રેશિયો 80 ટકાથી ઉપર જવાનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે બૅન્કો કોઈ મોટા આર્થિક સંકટમાં મુકાઈ ગઈ છે.
ક્રેડિટ-ડિપોઝિટ રેશિયો (CD Ratio) એટલે શું?
ક્રેડિટ-ડિપોઝિટ રેશિયો બૅન્કિંગ પ્રણાલીની નાણાકીય સ્થિતિ સમજવા માટેનો એક મહત્વપૂર્ણ માપદંડ છે. આ રેશિયો દર્શાવે છે કે બૅન્ક પાસે તેના ગ્રાહકો દ્વારા જમા કરાવવામાં આવેલી કુલ રકમમાંથી કેટલો હિસ્સો લોન કે ધિરાણ તરીકે આપવામાં આવ્યો છે.
સરળ શબ્દોમાં સમજીએ તો, જો કોઈ બૅન્ક પાસે ગ્રાહકોની કુલ 100 રૂપિયાની થાપણો જમા હોય અને બૅન્કે તેમાંથી 80 રૂપિયા ધિરાણ તરીકે આપ્યા હોય, તો તે બૅન્કનો ક્રેડિટ-ડિપોઝિટ રેશિયો 80 ટકા ગણાશે. આ ગુણોત્તરથી બૅન્કની તરલતા (Liquidity) અને ધિરાણ ક્ષમતાનો અંદાજ મેળવવામાં આવે છે.
રેશિયો 80 ટકાથી ઉપર પહોંચવાનું મુખ્ય કારણ
આરબીઆઈના સપ્ટેમ્બર 2026ના બુલેટિન મુજબ, નાણાકીય વર્ષ 2023થી બૅન્ક ધિરાણમાં થયેલો વધારો જમા થાપણોના વૃદ્ધિ દર કરતાં ઘણો વધારે રહ્યો છે.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દેશમાં આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ વેગવંતી બનતા બજારમાં ધિરાણની માંગ ખૂબ મજબૂત રહી છે. ઉદ્યોગો, ગૃહ લોન, વાહન લોન અને વ્યક્તિગત જરૂરિયાતો માટે મોટા પ્રમાણમાં લોન લેવામાં આવી છે. સામે પક્ષે બૅન્ક ડિપોઝિટ્સમાં તે જ ઝડપે વધારો થયો નથી. ધિરાણ અને થાપણ વચ્ચેના આ તફાવતને કારણે જ સરેરાશ ક્રેડિટ-ડિપોઝિટ રેશિયો 80 ટકાના આંકડાને વટાવી ગયો છે.
શું 80%થી વધુ CD રેશિયો બૅન્કો માટે જોખમી છે?
માત્ર ક્રેડિટ-ડિપોઝિટ રેશિયો ઊંચો હોવાના આધારે બૅન્ક જોખમમાં છે તેવું તારણ કાઢવું યોગ્ય નથી. રિઝર્વ બૅન્કના અહેવાલ અનુસાર, આ રેશિયો એકલો બૅન્કિંગ સિસ્ટમની નાણાકીય નબળાઈ કે રોકડની અછત (Liquidity Risk) માપવાનું સંપૂર્ણ કે એકમાત્ર સાધન નથી.
અહીં નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે જો કોઈ બૅન્કનો CD રેશિયો 80 ટકાથી ઉપર હોય, તો તેનો અર્થ એ નથી કે બૅન્ક પાસે રોકડ રકમ ખતમ થઈ રહી છે. બૅન્કિંગ પ્રણાલી પાસે ભંડોળ મેળવવા માટે થાપણો સિવાય પણ અન્ય ઘણા સુરક્ષિત સ્ત્રોત અને નાણાકીય સાધનો ઉપલબ્ધ હોય છે.
બૅન્કો થાપણ કરતાં વધુ ધિરાણ કેવી રીતે આપી શકે?
આરબીઆઈના અહેવાલમાં બૅન્કિંગ સિસ્ટમની એક વિશેષ કાર્યપદ્ધતિ પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે. જ્યારે બૅન્ક કોઈ ગ્રાહકને લોન આપે છે અથવા ક્યાંક રોકાણ કરે છે, ત્યારે તે પ્રક્રિયા દરમિયાન જ સિસ્ટમમાં નવી થાપણો (ડિપોઝિટ્સ) પણ સર્જાય છે.
આથી, એવું જરૂરી નથી કે બૅન્કે દર વખતે ધિરાણ આપતા પહેલાં બરાબર એટલી જ નવી થાપણો એકઠી કરવી પડે. લોન આપવાની આંતરિક પ્રક્રિયા પોતે જ નાણાકીય પરિભ્રમણ ઊભું કરે છે.
ધિરાણ પદ્ધતિ પર નિયંત્રણો અને જોખમ વ્યવસ્થાપન
જોકે આ સ્થિતિનો અર્થ એ પણ નથી કે બૅન્કો અમર્યાદિત રીતે લોન વહેંચી શકે છે. બૅન્કો પોતાની મરજી મુજબ ધિરાણ વધારી શકતી નથી.
દરેક બૅન્કે પોતાની કમાણી, જોખમ ક્ષમતા, રોકડ અનામત પ્રમાણ (CRR), વૈધાનિક તરલતા પ્રમાણ (SLR) અને આરબીઆઈના કડક નિયમોને ધ્યાનમાં રાખીને જ ધિરાણ નક્કી કરવાનું હોય છે. આથી, યોગ્ય નિરીક્ષણ અને જોખમ વ્યવસ્થાપન સાથે ઊંચો CD રેશિયો પણ બૅન્કિંગ ક્ષેત્ર માટે સંપૂર્ણ સુરક્ષિત રહી શકે છે.
