ડિજિટલ પેમેન્ટ અને બેંકિંગ નિયમોમાં ફેરફાર: શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન પર RBI લાવ્યું નવો ફ્રેમવર્ક
ડીજિટલ યુગમાં દેશભરમાં ઓનલાઈન ટ્રાન્ઝેક્શનનું પ્રમાણ જેટલી ઝડપથી વધ્યું છે, તેની સામે સાયબર ક્રાઈમ અને ઓનલાઈન ઠગાઈના કિસ્સા પણ એટલા જ ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યા છે. સાયબર ફ્રોડ કરનારા ઠગો દરરોજ નિર્દોષ લોકોને પોતાના શિકાર બનાવવા માટે નવી-નવી તરકીબો અપનાવતા હોય છે. ઘણીવાર સામાન્ય નાગરિકો અજાણતા સાયબર ક્રાઈમ સાથે જોડાયેલા નાણાકીય વ્યવહારોમાં સપડાઈ જાય છે. આવા સમયે સુરક્ષાત્મક પગલાં તરીકે બેંકો દ્વારા ગ્રાહકનું સમગ્ર બેંક એકાઉન્ટ જ સીઝ કે ફ્રીઝ કરી દેવામાં આવતું હતું. આ પ્રક્રિયાને કારણે સામાન્ય ગ્રાહકોને ભારે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડતો હતો, પરંતુ હવે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) આ દિશામાં મોટો અને રાહતરૂપ ફેરફાર કરવા જઈ રહી છે.
RBI નો નવો ડ્રાફ્ટ ફ્રેમવર્ક અને મુખ્ય ફેરફારો
RBI દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા નવા પ્રસ્તાવિત ફ્રેમવર્ક મુજબ, સાયબર ફ્રોડ કે મની-મ્યુલ એકાઉન્ટની શંકાના આધારે હવે ગ્રાહકનું આખું બેંક એકાઉન્ટ ફ્રીઝ કરવામાં નહીં આવે. તેના બદલે, માત્ર તેટલી જ રકમ પર ‘ડેબિટ હોલ્ડ’ (Debit Hold) મૂકવામાં આવશે જે રકમ શંકાસ્પદ જણાતી હોય.
આ નવી વ્યવસ્થામાં ગ્રાહકને પોતાના પક્ષે સફાઈ આપવા અને વ્યવહાર સાચો હોવાના પુરાવા રજૂ કરવા માટે પૂરતો સમય આપવામાં આવશે:
૨૦ દિવસનો સમય: ગ્રાહકને શંકાસ્પદ વ્યવહાર અંગે પોતાની ઓળખ અને નાણાંના સ્ત્રોત (Source of Income/Funds) સંબંધિત જરૂરી દસ્તાવેજો રજૂ કરવા માટે ૨૦ કેલેન્ડર દિવસનો સમય મળશે.
બેંક માટે ૧૦ દિવસ: ગ્રાહક દ્વારા જમા કરાવવામાં આવેલા દસ્તાવેજો અને માહિતીની ચકાસણી કરવા માટે બેંકને ૧૦ દિવસનો સમય આપવામાં આવશે.
આ ફેરફારથી ગ્રાહકનો હક સુરક્ષિત રહેશે અને વગર કોઈ ભૂલે આખું એકાઉન્ટ બંધ થઈ જવાની સમસ્યામાંથી મુક્તિ મળશે.
બેંક એકાઉન્ટ પર રોક લાગવાના મુખ્ય કારણો
હાલની વ્યવસ્થા અને સુરક્ષા નિયમો મુજબ બેંક એકાઉન્ટ પર રોક અથવા હોલ્ડ લાગવા પાછળ સામાન્ય રીતે નીચે મુજબના મુખ્ય કારણો જવાબદાર હોય છે:
સાયબર ફ્રોડ સાથે જોડાણ: જો તમારા એકાઉન્ટમાં અજાણતા પણ કોઈ સાયબર ફ્રોડ કે ઠગાઈ દ્વારા મેળવેલી રકમ ટ્રાન્સફર થાય છે, તો તપાસ એજન્સીઓ અને બેંક તે ટ્રાન્ઝેક્શનના આધારે કાર્યવાહી કરે છે.
KYC અપડેટ ન હોવું: લાંબા સમય સુધી ગ્રાહક પોતાના ખાતાનું KYC (Know Your Customer) અપડેટ ન કરાવે તો બેંક સુરક્ષાના ભાગરૂપે વ્યવહારો અટકાવી શકે છે.
અસામાન્ય નાણાકીય વ્યવહારો: ખાતામાં સામાન્ય લેવડ-દેવડની સરખામણીએ અચાનક ખૂબ જ મોટી રકમની આવક કે જાવક થાય, તો સિસ્ટમ દ્વારા તેને શંકાસ્પદ ગણીને ફ્લેગ કરવામાં આવે છે.
સરકારી એજન્સીઓના આદેશ: કોર્ટ, પોલીસ, ઈન્કમ ટેક્સ ડિપાર્ટમેન્ટ કે અન્ય સત્તાવાર સરકારી તપાસ એજન્સીઓ દ્વારા આપવામાં આવેલા સ્પષ્ટ નિર્દેશોના આધારે પણ ખાતા પર રોક લગાવવામાં આવે છે.
આમ જનતા માટે આ નિર્ણય શા માટે રાહતરૂપ છે?
અત્યાર સુધીના નિયમો અનુસાર જ્યારે કોઈ એક શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન સામે આવતું, ત્યારે બેંક સુરક્ષાના નામે ગ્રાહકના આખા એકાઉન્ટ પર રોક લગાવી દેતી હતી. આના કારણે જે-તે વ્યક્તિના પોતાના મહેનતના અન્ય તમામ પૈસા પણ અટવાઈ જતા હતા. પરિણામે, હોસ્પિટલના ખર્ચ, ઘરનું રાશન, ઈએમઆઈ (EMI) કે અન્ય તાકીદની જરૂરિયાતો સમયે ગ્રાહક પોતાના જ પૈસા વાપરી શકતો નહોતો.
