શું તમે પણ નવા IPO માં પૈસા રોકવાનું વિચારી રહ્યા છો? કમાણી કરતા પહેલા જાણો આ 4 ગોલ્ડન રૂલ્સ
શેરબજારમાં જ્યારે પણ કોઈ કંપનીનો IPO (ઈનિશિયલ પબ્લિક ઓફરિંગ) આવે છે, ત્યારે માર્કેટમાં તેની જોરદાર ચર્ચા શરૂ થઈ જાય છે. કંપનીના બિઝનેસ મોડેલની વાતો થાય છે, મોટા-મોટા આંકડાઓ રજૂ કરવામાં આવે છે અને ગ્રે માર્કેટ પ્રીમિયમ (GMP) તેમજ શેરના ભાવને લઈને જાતજાતની અટકળો લગાવવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં, ખાસ કરીને નાના અને નવા રિટેલ રોકાણકારો ઘણીવાર ઉતાવળમાં આવીને અરજી (Apply) કરી દેતા હોય છે.

પરંતુ યાદ રાખો, કોઈ IPOની બજારમાં માત્ર ચર્ચા હોવી એ નફાની ગેરંટી નથી. એક બુદ્ધિશાળી રોકાણકાર માટે એ ખૂબ જ જરૂરી છે કે તે માર્કેટના હાઇપ કે ઝગમગાટથી દૂર રહીને કંપનીની સાચી નાણાકીય સ્થિતિ અને વાસ્તવિકતાને સમજે. IPO માં રોકાણ કરતા પહેલાં દરેક રોકાણકારે કઈ મુખ્ય બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ, તે નીચે મુજબ છે:
1. કંપની માર્કેટમાંથી પૈસા કેમ એકઠા કરી રહી છે? (Issue Objective)
કોઈપણ IPO માં પૈસા રોકતા પહેલાં સૌથી પહેલો સવાલ એ પૂછવો જોઈએ કે કંપની જનતા પાસેથી ભંડોળ શા માટે એકઠું કરી રહી છે? શું આ પૈસાથી કંપની પોતાના બિઝનેસનો વિસ્તાર કરશે, નવો પ્લાન્ટ કે ફેક્ટરી સ્થાપશે, નવી ટેકનોલોજી લાવશે કે પછી જૂનું દેવું ચૂકવશે?
IPO ના બે મુખ્ય ભાગ હોય છે: ફ્રેશ ઈશ્યુ (Fresh Issue) અને ઓફર ફોર સેલ (OFS).
ફ્રેશ ઈશ્યુ: જો એકત્રિત કરવામાં આવતી રકમનો મોટાભાગનો હિસ્સો બિઝનેસના ગ્રોથ અને વિસ્તરણમાં વપરાવાનો હોય, તો તે કંપની માટે ખૂબ જ હકારાત્મક (Positive Sign) બાબત ગણાય છે.
ઓફર ફોર સેલ (OFS): જો IPO માં મોટો હિસ્સો OFS હોય, એટલે કે જૂના પ્રમોટર્સ કે રોકાણકારો પોતાના શેર વેચીને બહાર નીકળી રહ્યા હોય, તો રોકાણકારે સાવધાન થઈ જવું જોઈએ.
2. માત્ર વેચાણ (Sales) વધવું પૂરતું નથી, નફો પણ જુઓ
જો કંપનીનું વાર્ષિક વેચાણ (Revenue) સતત વધી રહ્યું હોય તો તે સારી વાત છે, પરંતુ માત્ર સેલ્સના આંકડા જોઈને રોકાણનો નિર્ણય ન લેવો જોઈએ. રોકાણકારોએ એ પણ જોવું જોઈએ કે કંપનીને વાસ્તવમાં કેટલો ચોખ્ખો નફો (Net Profit) થઈ રહ્યો છે.
સેલ્સની સાથે કંપનીના પ્રોફિટ માર્જિન (Profit Margin) પર નજર રાખવી જરૂરી છે. જો કંપનીનું વેચાણ તો વધી રહ્યું હોય પણ તેનો નફો ઘટી રહ્યો હોય અથવા માર્જિન સતત નીચું જઈ રહ્યું હોય, તો તે ચિંતાનો વિષય છે. આનો અર્થ એ થઈ શકે કે કંપનીના ખર્ચાઓ વધી રહ્યા છે અથવા બજારમાં સ્પર્ધાને કારણે તેણે પોતાના માર્જિન ઘટાડવા પડી રહ્યા છે.

3. કંપની પર કેટલું દેવું (Debt) છે?
ઘણી વખત બહારથી કંપનીની તસવીર ખૂબ મજબૂત દેખાતી હોય છે, પરંતુ તેની પાછળ ભારે દેવું છુપાયેલું હોય છે. વધુ પડતા દેવાનો અર્થ એ છે કે કંપનીએ પોતાની કમાણીનો મોટો હિસ્સો વ્યાજ ચૂકવવામાં અને લોનનો હપ્તો ભરવામાં ખર્ચવો પડશે.
ઉંચુ દેવું ધરાવતી કંપનીઓ આર્થિક મંદી કે મુશ્કેલ સમયમાં ઝડપથી સંકટમાં મુકાઈ જાય છે. તેથી, IPO ના ડ્રાફ્ટ પેપર્સ (DRHP) માં કંપનીનો ડેબ્ટ-ટુ-ઈક્વિટી રેશિયો (Debt-to-Equity Ratio) ખાસ ચકાસવો જોઈએ.
4. કાગળ પર નફો છે, પણ હાથમાં રોકડ (Cash Flow) આવે છે કે નહીં?
ઘણી કંપનીઓ ચોપડે (Paper) તો સારું એવું પ્રોફિટ બતાવે છે, પણ વાસ્તવમાં તેમની પાસે રોકડ આવતી નથી. આ સ્થિતિ સમજવા માટે કંપનીના કેશ ફ્લો સ્ટેટમેન્ટ (Cash Flow Statement) ને ધ્યાનથી જોવું જોઈએ.
જો કંપનીનું વેચાણ અને નફો કાગળ પર ઝડપથી વધી રહ્યા હોય, પરંતુ ગ્રાહકો પાસેથી મળવાની રકમ (Receivables) લાંબા સમય સુધી અટવાયેલી રહેતી હોય, તો આ એક મોટો ખતરો (Red Flag) હોઈ શકે છે. ધંધામાં સતત રોકડ પ્રવાહ (Positive Cash Flow) હોવો એ કંપનીની નાણાકીય તંદુરસ્તીની સાચી નિશાની છે.
