સોનું ખરીદતા પહેલાં સાવધાન: હોલમાર્ક વગરના દાગીના અને જૂનું સોનું વેચવા અંગે શું કહે છે BIS?
ભારતમાં સોનાના દાગીના ખરીદવા એ માત્ર શણગાર નથી પરંતુ એક મહત્વપૂર્ણ રોકાણ પણ છે. જો તમે પણ સોનાની જ્વેલરી ખરીદવા જઈ રહ્યા હોવ, તો તેની શુદ્ધતાની ખાતરી કરવા માટે હોલમાર્ક (Hallmark) ખાસ ચકાસવો જોઈએ. ભારતીય માનક બ્યુરો (Bureau of Indian Standards – BIS) દ્વારા ગોલ્ડ જ્વેલરીની શુદ્ધતા પ્રમાણિત કરવા માટે સ્પષ્ટ નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે. જોકે, આ નિયમો તમામ પ્રકારના દાગીના અને દરેક જ્વેલર્સ પર એકસરખી રીતે લાગુ પડતા નથી.
હોલમાર્કિંગના નિયમો અને છૂટછાટો
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા તબક્કાવાર રીતે નિર્ધારિત જિલ્લાઓમાં સોનાના દાગીના માટે હોલમાર્કિંગ ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે.
ફરજિયાત હોલમાર્કિંગ: BIS ના નિયમો હેઠળ આવતા જિલ્લાઓમાં જ્વેલર્સે માત્ર હોલમાર્ક વાળા સોનાના દાગીના જ વેચવાના રહે છે.
ટર્નઓવર આધારિત છૂટ: જે જ્વેલર્સનું વાર્ષિક ટર્નઓવર રૂ. 40 લાખથી ઓછું છે, તેમને આ ફરજિયાત હોલમાર્કિંગના નિયમમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.
વિશેષ દાગીના: આ સિવાય આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદર્શનો, વૈજ્ઞાનિક સાધનો અને ચોક્કસ પ્રકારના ખાસ આર્ટિફેક્ટ્સ માટે પણ આ નિયમોમાં ખાસ રાહત આપવામાં આવી છે.
નિયમોનો ભંગ કરવા બદલ કડક સજા અને દંડ
જો કોઈ જ્વેલર નક્કી કરેલા નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને હોલમાર્ક વગરનું સોનું વેચે છે, તો BIS તેની સામે કડક કાનૂની કાર્યવાહી કરી શકે છે.
તપાસ અને સેમ્પલિંગ: સત્તાવાળાઓ દ્વારા જ્વેલરી શોપમાંથી ગમે ત્યારે સેમ્પલ લઈને તેની તપાસ કરવામાં આવે છે.
જેલ અને દંડની જોગવાઈ: BIS એક્ટ મુજબ, નિયમ ભંગ બદલ જ્વેલરને 1 વર્ષ સુધીની જેલ અથવા ઓછામાં ઓછો રૂ. 1 લાખનો દંડ થઈ શકે છે. આ દંડ જ્વેલરીની કિંમતના 5 ગણા સુધી વધારી શકાય છે.
ગંભીર ગુના: અન્ય ગંભીર નિયમભંગના કિસ્સામાં 2 વર્ષ સુધીની જેલ અને રૂ. 2 લાખથી વધુનો દંડ થઈ શકે છે, તેમજ જ્વેલરનું લાયસન્સ રદ થઈ શકે છે.
શું હોલમાર્ક વગરનું જૂનું સોનું વેચી શકાય?
ઘણા લોકોના મનમાં એવો ડર હોય છે કે ઘરમાં પડેલું જૂનું હોલમાર્ક વગરનું સોનું ગેરકાનૂની છે. પરંતુ BIS ની સ્પષ્ટતા મુજબ:
ગ્રાહક પાસે રહેલું જૂનું અણ-હોલમાર્ક કરેલું સોનું ગેરકાનૂની નથી.
ગ્રાહકો પોતાના ઘરનું જૂનું સોનું કોઈ પણ જ્વેલરને સરળતાથી વેચી શકે છે અથવા બદલાવીને નવો દાગીનો ખરીદી શકે છે.
નવી જ્વેલરી ખરીદતી વખતે HUID અને બિલ ખાસ ચકાસો
નવા દાગીના ખરીદતી વખતે દરેક દાગીના પર છાપવામાં આવેલો 6-અંકનો HUID (Hallmark Unique Identification) નંબર અવશ્ય જુઓ.
BIS Care App: ગ્રાહકો ‘BIS Care App’ ડાઉનલોડ કરીને તેમાં HUID નંબર દાખલ કરીને દાગીનાની શુદ્ધતા, જ્વેલરનું રજિસ્ટ્રેશન અને હોલમાર્કિંગ સેન્ટરની માહિતી જાતે જ વેરીફાય કરી શકે છે.
પાકું બિલ: સોનાની ખરીદી કરતી વખતે હંમેશા હોલમાર્ક વિગતો અને HUID દર્શાવતું પાકું બિલ મેળવવાનો આગ્રહ રાખો, જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ વિવાદ થાય તો તમારી પાસે ખરીદીનો કાનૂની પુરાવો રહે.
