LPG Price: ૧ ઓગસ્ટથી LPG ના ભાવમાં ફેરફાર: ૧૯ કિલો અને ૧૪.૨ કિલો સિલિન્ડર વચ્ચે આટલો તફાવત કેમ હોય છે?
૧ ઓગસ્ટના રોજ દેશમાં એલપીજી (LPG) સિલિન્ડરના ભાવને લઈને મહત્વપૂર્ણ અપડેટ સામે આવ્યું છે. કેન્દ્ર સરકાર અને તેલ કંપનીઓ દ્વારા ૧૯ કિલો વાળા કોમર્શિયલ એલપીજી સિલિન્ડરના ભાવમાં ૨૦૦ રૂપિયાથી વધુનો સબસ્ટેન્શિયલ ઘટોડો કરીને વેપારીઓને મોટી રાહત આપવામાં આવી છે. બીજી તરફ, ઘરોમાં વપરાતા ૧૪.૨ કિલો વાળા ઘરગથ્થુ (Domestic) એલપીજી સિલિન્ડરના ભાવમાં કોઈ જ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી.
આ નિર્ણય બાદ અસંખ્ય લોકોના મનમાં એક સહજ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે, જ્યારે બંને સિલિન્ડરમાં રહેલી એલપીજી ગેસ એકસરખી જ હોય છે, તો પછી ૧૯ કિલો વાળા કોમર્શિયલ અને ૧૪.૨ કિલો વાળા ઘરેલુ સિલિન્ડરના ભાવમાં આટલો મોટો અંતર કેમ જોવા મળે છે? ચાલો આ તફાવત પાછળના મુખ્ય કારણો વિશે વિગતવાર સમજીએ.
૧. સબસિડી અને સરકારી નીતિઓનો તફાવત
ઘરેલુ અને કોમર્શિયલ સિલિન્ડરના ભાવમાં તફાવત હોવાનું સૌથી મોટું કારણ સરકારની કલ્યાણકારી નીતિઓ અને સબસિડી છે.
ઘરેલુ સિલિન્ડર (૧૪.૨ કિલો): આ સિલિન્ડરનો ઉપયોગ સામાન્ય અને મધ્યમ વર્ગના પરિવાર રસોઈ બનાવવા માટે કરે છે. આથી, આમ આદમી પર આર્થિક બોજ ન પડે તે માટે સરકાર આ સિલિન્ડર પર સબસિડી કે ટેક્સમાં રાહત આપે છે અથવા તેના ભાવ નિયંત્રિત રાખે છે.
કોમર્શિયલ સિલિન્ડર (૧૯ કિલો): આ સિલિન્ડરનો ઉપયોગ હોટેલ, ઢાબા, કેફે, રેસ્ટોરન્ટ અને અન્ય વ્યાપારી હેતુઓ માટે થાય છે. આ બધી વ્યાપારી પ્રવૃત્તિઓ નફો કમાવવા માટે થતી હોવાથી સરકાર તેના પર કોઈ પણ પ્રકારની સબસિડી આપતી નથી.
૨. ટેક્સ અને જીએસટી (GST) નો દરમાં ફેરફાર
સિલીન્ડરના ભાવ નક્કી કરવામાં કરમાળખા (Tax Structure) નો ખૂબ મોટો ફાળો હોય છે. બંને સિલિન્ડર પર અલગ-અલગ દરે જીએસટી લાગુ કરવામાં આવે છે:
ઘરેલુ એલપીજી: સામાન્ય નાગરિકો માટે જરૂરી સેવામાં આવતી હોવાથી ૧૪.૨ કિલો વાળા સિલિન્ડર પર માત્ર ૫% GST આકારવામાં આવે છે.
કોમર્શિયલ એલપીજી: વ્યાપારી પ્રવૃત્તિમાં ગણાતા ૧૯ કિલો વાળા સિલિન્ડર પર ૧૮% GST ઝીંકવામાં આવે છે. ટેક્સના આ મોટા તફાવતને કારણે જ કોમર્શિયલ સિલિન્ડર પ્રતિ કિલો દીઠ ઘણો મોંઘો પડે છે.
૩. બજારના પુરવઠા અને આંતરરાષ્ટ્રીય કિંમતો પર આધાર
૧૯ કિલો વાળા કોમર્શિયલ એલપીજી સિલિન્ડરના ભાવ સંપૂર્ણપણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ અને એલપીજીના દરો (Benchmark Prices) પર આધારિત હોય છે. તેથી તેલ કંપનીઓ દર મહિનાની ૧ તારીખે આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર અનુસાર તેના ભાવ ઘટાડે કે વધારે છે.
જ્યારે ૧૪.૨ કિલો વાળા ઘરેલુ સિલિન્ડરના ભાવ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં મોટી હલચલ થાય છતાં સરકારની મંજૂરી વિના વારંવાર બદલાતા નથી. સરકાર બજારમાં અસ્થિરતા હોવા છતાં ઘરેલુ ગ્રાહકોને ભાવવધારાથી બચાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
૪. ઉપયોગ અને સુરક્ષા ધોરણો
હોટેલ્સ અને રેસ્ટોરન્ટ્સમાં ગેસનો વપરાશ ખુબ વધારે અને સતત હોય છે, તેથી વ્યાપારિક જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને ૧૯ કિલોના મોટા સિલિન્ડર ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે. આ સિલિન્ડર્સના ટ્રાન્સપોર્ટેશન, રિફિલિંગ અને સેફ્ટી પ્રોટોકોલ્સ પણ ઘરેલુ સિલિન્ડર કરતા અલગ હોય છે.
