Instagram: ₹99 માં અશ્લીલ કન્ટેન્ટ? ઇન્સ્ટાગ્રામ પરના ગંદા ખેલ સામે આઇટી મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવની સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક
કેન્દ્ર સરકારે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ઇન્સ્ટાગ્રામ પર પીરસવામાં આવી રહેલા અશ્લીલ અને આપત્તિજનક કન્ટેન્ટ અંગે અત્યંત કડક વલણ અપનાવ્યું છે. કેન્દ્રીય આઇટી મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી મંત્રાલય (MeitY) ના ઉચ્ચ અધિકારીઓને તાત્કાલિક અસરથી ઇન્સ્ટાગ્રામની પેરન્ટ કંપની ‘મેટા’ (Meta) ને સમન્સ પાઠવવા (તેડું મોકલવા) નિર્દેશ આપ્યા છે. ભારતમાં ઇન્સ્ટાગ્રામની જાહેરાતો દ્વારા બાળ જાતીય શોષણ સામગ્રીને પ્રોત્સાહન મળતું હોવાનો ગંભીર મામલો સામે આવ્યા બાદ સરકાર એક્શન મોડમાં આવી છે.
મંત્રાલયના સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, સરકાર મેટાના અધિકારીઓ સમક્ષ અનેક આકરા સવાલો પૂછવાની તૈયારીમાં છે. સરકાર મુખ્યત્વે એ જાણવા માંગે છે કે પ્લેટફોર્મ પર આવી ગેરકાનૂની અને સંવેદનશીલ જાહેરાતો કેવી રીતે અને કેમ લાઈવ થઈ? આ પ્રકારના કન્ટેન્ટને રોકવા માટે અત્યાર સુધી શું પગલાં લેવાયા છે અને ભવિષ્યમાં આવી ઘટનાઓનું પુનરાવર્તન ન થાય તે માટે કંપની કેવો એક્શન પ્લાન ધરાવે છે? બાળકોની ઓનલાઇન સુરક્ષા અને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સની જવાબદારી અંગે સરકાર કોઈ પણ પ્રકારની બાંધછોડ કરવાના મૂડમાં નથી.
શું છે સમગ્ર વિવાદ? (મુખ્ય મામલો)
આ સમગ્ર વિવાદ એક મીડિયા ઇન્વેસ્ટિગેશન રિપોર્ટ બહાર આવ્યા બાદ શરૂ થયો છે. આ અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર કેટલાક એવા પેઇડ (પૈસા ચૂકવીને કરાતી) વિજ્ઞાપનો ચાલી રહ્યા હતા, જે સીધા અથવા આડકતરી રીતે બાળ જાતીય શોષણ સાથે જોડાયેલી સામગ્રીનો પ્રચાર કરતા હતા. સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે આ જાહેરાતોના માધ્યમથી યુઝર્સને ટેલિગ્રામની લિંક્સ સુધી લઈ જવામાં આવતા હતા, જ્યાં આવી ગેરકાનૂની સામગ્રી માત્ર ₹99 જેટલી નજીવી કિંમતે વેચાઈ રહી હતી. ઇન્સ્ટાગ્રામની પોતાની એડવર્ટાઇઝિંગ સિસ્ટમ આ જાહેરાતોને મંજૂરી આપ્યા બાદ જ પ્લેટફોર્મ પર પ્રદર્શિત કરતી હોવાથી મેટાની આખી ચકાસણી પ્રક્રિયા પર ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે.
ભારતીય કાયદો અને કડક જોગવાઈઓ
ભારતમાં બાળકોના જાતીય શોષણ સંબંધિત સામગ્રી (CSAM) નું નિર્માણ કરવું, તેને સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવું, તેનો પ્રચાર કરવો કે તેનું વિતરણ કરવું એ ખૂબ જ ગંભીર અને બિન-જામીનપાત્ર ગુનો છે. ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી (IT) એક્ટની કલમ 67 અને 67B હેઠળ આવા ગુનાઓ માટે કડક સજા અને દંડની જોગવાઈ છે.
આ ઉપરાંત, આઇટી નિયમો ૨૦૨૧ (IT Rules 2021) અનુસાર, મેટા જેવા તમામ મોટા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સની એ કાનૂની જવાબદારી છે કે તેઓ પ્રો-એક્ટિવ થઈને આવી સામગ્રીને પ્લેટફોર્મ પરથી તાત્કાલિક હટાવે. આ મામલાઓમાં બાળકોને જાતીય અપરાધો સામે રક્ષણ આપતા કડક પોક્સો (POCSO) કાયદા હેઠળ પણ ગુનેગારો અને બેદરકારી દાખવનાર પ્લેટફોર્મ સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
બાળકોની ઓનલાઇન સુરક્ષા અને ભારતમાં પડકારો
ઓનલાઇન સ્પેસમાં બાળકોની સુરક્ષા હાલમાં ભારત માટે એક મોટો પડકાર બની ચૂકી છે. ઉપલબ્ધ સત્તાવાર આંકડાઓ દર્શાવે છે કે વર્ષ 2025 માં ભારતમાંથી બાળકોના જાતીય શોષણ સંબંધિત સામગ્રી અંગે આશરે 19 લાખ જેટલી સાયબરટિપલાઇન (Cybertipline) ફરિયાદો નોંધાઈ હતી. આ વૈશ્વિક યાદીમાં અમેરિકા પછી ભારત બીજા ક્રમે આવે છે, જે પરિસ્થિતિની ગંભીરતા દર્શાવે છે. આ જ કારણ છે કે સરકાર હવે ટેક કંપનીઓની આડોડાઈ ચલાવી લેવા માંગતી નથી.
આગળની સંભવિત કાર્યવાહી
હવે સમગ્ર આઈટી ઉદ્યોગ અને ડિજિટલ જગતની નજર મેટા (Meta) ના જવાબ પર ટકેલી છે. કંપની સરકારના સવાલોના શું ખુલાસા આપે છે અને પોતાની એડ રિવ્યૂ સિસ્ટમ (વિજ્ઞાપન સમીક્ષા પ્રણાલી) ને સુધારવા માટે કેવા ટેક્નોલોજિકલ ફેરફારો કરે છે તે જોવાનું રહેશે. નોંધનીય છે કે કેન્દ્ર સરકાર છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ પર પીરસવામાં આવતા અશ્લીલ અને આપત્તિજનક કન્ટેન્ટ મામલે સતત આકરા નિર્ણયો લઈ રહી છે. અગાઉ પણ અનેક ઓટીટી (OTT) પ્લેટફોર્મ્સ સામે આવી જ ફરિયાદોને પગલે કડક પગલાં લેવામાં આવ્યા છે.
