US-Iran Deal: વૈશ્વિક તેલ સપ્લાય અને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ: એક રાજકીય કોયડો
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સૈન્ય સંઘર્ષ હાલ પૂરતો થંભી ગયો હોવા છતાં, શાંતિ સમજૂતીની એક કલમ બંને દેશો વચ્ચે નવા વિવાદની જ્વાળાઓ ભડકાવી રહી છે. સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ પર નિયંત્રણ અને અધિકારને લઈને સર્જાયેલા આ વિવાદે વિશ્વની તેલ સપ્લાય ચેઈનને જોખમમાં મૂકી દીધી છે. ભલે સોમવારે બંને દેશો યુદ્ધવિરામ માટે તૈયાર થયા હોય, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ પર પ્રભુત્વની લડાઈ હજુ પણ યથાવત છે.
સમજૂતીનું નિષ્ફળ પગલું અને સંઘર્ષની શરૂઆત
આશરે બે અઠવાડિયા પહેલા, ચાર મહિનાના રક્તપાત બાદ અમેરિકા અને ઈરાને એક સમજૂતી કરાર (MoU) પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ કરારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝમાં વેપારી જહાજો માટે સુરક્ષિત માર્ગ બનાવવાનો હતો. પરંતુ, આ સમજૂતીના ‘અનુચ્છેદ-૫’એ અર્થઘટનનો એવો વળાંક લીધો છે કે જે શાંતિના બદલે સંઘર્ષનું કારણ બની ગયો છે. તાજેતરમાં જહાજો પર થયેલા હુમલા અને તેના પ્રત્યુત્તરમાં અમેરિકા દ્વારા કરવામાં આવેલી એરસ્ટ્રાઈકે સ્થિતિને ફરી એકવાર સ્ફોટક બનાવી દીધી છે.
વિવાદનું મૂળ: ‘અનુચ્છેદ-૫’નો પેચ
સમજૂતીના આ વિવાદાસ્પદ અનુચ્છેદમાં સ્પષ્ટપણે ઉલ્લેખ છે કે ઈરાન ૬૦ દિવસ સુધી ખાડીના વિસ્તારોમાંથી વેપારી જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવર સુનિશ્ચિત કરવા માટે તમામ અવરોધો અને દરિયાઈ સુરંગો (માઈન્સ) હટાવશે. વિવાદની શરૂઆત તેની અંતિમ પંક્તિથી થાય છે, જેમાં ઉલ્લેખ છે કે “ભવિષ્યમાં આ જળમાર્ગના વહીવટ માટે ઈરાન, ઓમાન અને અન્ય ખાડી દેશો સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના આધારે વાતચીત કરશે.”
ઈરાન આ કલમનો અર્થ એવો કાઢે છે કે જળમાર્ગ પર સંપૂર્ણ અધિકાર અને વહીવટી નિયંત્રણ તેના હાથમાં જ રહેશે. બીજી તરફ, અમેરિકાનું માનવું છે કે આ માર્ગ પર કોઈપણ એક દેશનું એકહથ્થુ શાસન ન હોઈ શકે, અને તેનું સંચાલન આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયના સંકલન હેઠળ જ થવું જોઈએ જેથી વૈશ્વિક વેપાર ખોરવાય નહીં.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે જોખમી સંકેતો
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ એ વિશ્વના ઉર્જા સુરક્ષાનો કરોડરજ્જુ સમાન માર્ગ છે. વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાનો મોટો હિસ્સો આ સાંકડી સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થાય છે. જો ઈરાન આ માર્ગ પર પોતાની શરતો લાદે અથવા જહાજો પાસેથી મનસ્વી રીતે ટેક્સ (શુલ્ક) વસૂલવાનું શરૂ કરે, તો તેની સીધી અસર વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં તોતિંગ વધારા સ્વરૂપે જોવા મળશે. અમેરિકા અને ગલ્ફ દેશો પહેલેથી જ આ પ્રકારના કોઈ પણ ટેક્સના પ્રસ્તાવને નકારી ચૂક્યા છે, જે દર્શાવે છે કે આ વિવાદ લાંબો ચાલી શકે છે.
રાજદ્વારી સમાધાનની મથામણ
શુક્રવારે થયેલા હુમલા બાદ સ્થિતિ વણસી હતી, જેમાં ઈરાને અમેરિકન ઠેકાણાઓ પર મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલા કર્યા હતા. જોકે, આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણને પગલે સોમવારે બંને પક્ષોએ શસ્ત્રવિરામની તૈયારી દર્શાવી છે. મંગળવારે કતારમાં યોજાનારી ઉચ્ચસ્તરીય બેઠક આ વિવાદના ઉકેલ માટે ખૂબ જ મહત્વની માનવામાં આવે છે.
શું બંને દેશો સૈન્ય સંઘર્ષના માર્ગને ત્યજીને સમજૂતીના ટેબલ પર કોઈ વચગાળાનો માર્ગ શોધી શકશે? આ પ્રશ્નનો જવાબ માત્ર આવનારી બેઠકો જ આપી શકશે. ત્યાં સુધી, વૈશ્વિક ઉર્જા માર્કેટમાં અનિશ્ચિતતાનું વાદળ છવાયેલું રહેશે.
