RBI: કેમ પ્લાસ્ટિકની નોટો છાપવી મોંઘી છતાં ફાયદાકારક છે? જાણો સંપૂર્ણ વિગતો
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દેશની ચલણ વ્યવસ્થાને વધુ સુરક્ષિત અને ટકાઉ બનાવવા માટે એક મોટો અને આધુનિક ફેરફાર કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. લાંબા સમયથી RBI પરંપરાગત કાગળની નોટોને બદલે પ્લાસ્ટિક એટલે કે ‘પોલિમર’ નોટો લાવવાની દિશામાં ગંભીરતાથી કામ કરી રહી છે. તાજેતરમાં પટના અને મુંબઈમાં આયોજિત RBI બોર્ડની ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકોમાં આ મહત્વના વિષય પર વિસ્તૃત ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.
શા માટે આ ફેરફાર જરૂરી છે?
આ નવા કદમ પાછળનું મુખ્ય કારણ છપાઈ પાછળ થતો સતત ખર્ચ, બજારમાં રોકડના પરિભ્રમણની વધતી માંગ અને સુતરાઉ કાગળની નોટોની મર્યાદિત આયુ છે. હાલની નોટો જલ્દી ગંદી થઈ જાય છે અથવા ફાટી જાય છે, જેને કારણે રિઝર્વ બેંકે વારંવાર નવી નોટો છાપવી પડે છે. પ્લાસ્ટિક નોટો આ સમસ્યાઓનો કાયમી ઉકેલ સાબિત થઈ શકે છે.
પોલિમર નોટોની વિશેષતાઓ
આ નોટો સામાન્ય કપાસના કાગળને બદલે ખાસ પ્રકારના ‘પોલિપ્રિપાયલીન’ પ્લાસ્ટિક સબસ્ટ્રેટનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવે છે.
નકલી ચલણ પર અંકુશ: તેમાં અદ્યતન સુરક્ષા ફીચર્સ હોય છે, જેમ કે ખાસ પારદર્શક બારીઓ અને હોલોગ્રાફિક તત્વો, જે નકલી નોટો બનાવવી લગભગ અશક્ય બનાવે છે.
ટકાઉપણું: આ નોટો ખૂબ જ મજબૂત હોય છે. તે હાથથી સહેલાઈથી ફાટતી નથી.
ભેજ અને પાણી સામે રક્ષણ: સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તે પાણી કે પરસેવાથી ખરાબ થતી નથી. આ ગુણને કારણે રિઝર્વ બેંકને ફાટેલી કે ગંદી નોટો બદલવાની ઝંઝટમાંથી મુક્તિ મળશે, જેનાથી દેશના રાજસ્વની મોટી બચત થશે.
લાગત અને આર્થિક ગણિત
પ્લાસ્ટિક નોટોના ઉત્પાદનનો પ્રારંભિક ખર્ચ કાગળની નોટો કરતા 2 થી 3 ગણો વધારે છે. જ્યાં હાલમાં સામાન્ય કાગળની નોટ છાપવા માટે 1 થી 3 રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે, ત્યાં પ્લાસ્ટિકની નોટ છાપવા માટે 2 થી 6 રૂપિયાનો ખર્ચ થઈ શકે છે. જો કે, લાંબા ગાળાના દ્રષ્ટિકોણથી આ વ્યવસ્થા અત્યંત સસ્તી સાબિત થશે. પ્લાસ્ટિક નોટો કાગળની નોટો કરતા 3 થી 4 ગણો લાંબો સમય બજારમાં ટકી રહે છે, જેથી વારંવાર નવી નોટો છાપવાનો ખર્ચ બચી જશે.
શું અત્યારે પ્લાસ્ટિક નોટો અમલમાં છે?
ભારતીય રિઝર્વ બેંક લાંબા સમયથી પોલિમર નોટો પર મંથન કરી રહી છે. અગાઉ 10 કે 20 રૂપિયાની કેટલીક નોટોના પાયલોટ પ્રોજેક્ટ (પરીક્ષણ) કરવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ, વાસ્તવિકતા એ છે કે હાલમાં દેશમાં હજુ પણ કપાસથી બનેલી કાગળની નોટો જ પ્રાથમિક ચલણ તરીકે વપરાય છે. પ્લાસ્ટિકની નોટો દ્વારા સંપૂર્ણ બદલાવ આવવામાં હજુ થોડો સમય લાગી શકે છે. આ માત્ર ગ્રાહકો માટે જ નહીં, પણ અર્થવ્યવસ્થા માટે પણ એક મોટો આધુનિક સુધારો સાબિત થશે.
