US Iran Talks: અમેરિકા-ઈરાન સંભવિત કરાર પર સસ્પેન્સ: ટ્રમ્પની ‘સિચ્યુએશન રૂમ’ બેઠક અનિર્ણાયક, ઓઇલ માર્કેટ ચિંતિત
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સંભવિત પરમાણુ અને વ્યૂહાત્મક કરારને લઈને વૈશ્વિક સ્તરે ચર્ચાઓ અત્યંત વેગવંતી બની છે, પરંતુ આટલી ગંભીર મંત્રણાઓ છતાં હજુ સુધી કોઈ અંતિમ નિર્ણય લઈ શકાયો નથી. શુક્રવારે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે વ્હાઇટ હાઉસના અત્યંત સુરક્ષિત ગણાતા ‘સિચ્યુએશન રૂમ’માં લગભગ બે કલાક સુધી પ્રસ્તાવિત કરારની વિગતવાર સમીક્ષા કરી હતી. જોકે, આ હાઈ-પ્રોફાઈલ બેઠક બાદ પણ બંને દેશો વચ્ચે સર્વસંમતિ સધાઈ શકી નથી અને મડાગાંઠ યથાવત રહી છે.
વ્હાઇટ હાઉસનું કડક વલણ: ટ્રમ્પની શરતો સર્વોપરી
વ્હાઇટ હાઉસ દ્વારા સત્તાવાર રીતે સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે અમેરિકા કોઈ ઉતાવળમાં નથી. કોઈપણ સંભવિત કરાર ત્યારે જ સ્વીકારવામાં આવશે જ્યારે તે અમેરિકાના રાષ્ટ્રીય હિતો અને રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા નિર્ધારિત કડક શરતો પર સો ટકા ખરો ઉતરશે. બેઠક બાદ વ્હાઇટ હાઉસના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યૂઝ એજન્સી AFP ને જણાવ્યું કે, રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ માત્ર એ જ ડીલ પર હસ્તાક્ષર કરશે જે અમેરિકા માટે સંપૂર્ણપણે ફાયદાકારક હોય અને દેશની સુરક્ષા ગેરંટી આપતી હોય. વ્હાઇટ હાઉસે તેની રેડ લાઇન (લાલ રેખા) પુનરાવર્તિત કરતા ભારપૂર્વક કહ્યું છે કે ઈરાનને કોઈપણ સંજોગોમાં પરમાણુ હથિયારો વિકસાવવા કે રાખવાની મંજૂરી આપી શકાય નહીં. બીજી તરફ, ઈરાન તરફથી પણ પ્રતિક્રિયા આવી છે કે વાતચીત ચાલુ છે, પરંતુ અંતિમ કરાર હજુ ઘણો દૂર છે.
ટ્રમ્પના દાવા અને ઈરાનનો પલટવાર
તાજેતરમાં રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાન સાથેની સંભવિત ડીલના કેટલાક મુખ્ય મુદ્દાઓ મીડિયા સમક્ષ જાહેર કર્યા હતા. ટ્રમ્પના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રસ્તાવિત કરાર હેઠળ વૈશ્વિક વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતી ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (હોર્મુઝની સામુદ્રધુની) ને આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજોની અવરજવર માટે સંપૂર્ણપણે ખુલ્લી મુકવામાં આવશે અને દરિયાઈ માર્ગો પરના તમામ અવરોધો હટાવી દેવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, ઈરાનના યુરેનિયમ સંવર્ધન (Uranium Enrichment) ના ભંડારને મર્યાદિત કરવા અંગે પણ સહમતિ સધાવાની વાત કહેવામાં આવી હતી.
જોકે, ઈરાને ટ્રમ્પના આ દાવાઓ સામે સખત વાંધો ઉઠાવ્યો છે. ઈરાની સરકારી મીડિયાએ જણાવ્યું છે કે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી માહિતી અને આંકડા વાસ્તવિકતાથી તદ્દન વેગળા છે. ઈરાનની અર્ધ-સરકારી ન્યૂઝ એજન્સી ‘ફાર્સ ન્યૂઝ’ એ રાજદ્વારી સૂત્રોના હવાલાથી જણાવ્યું છે કે ટ્રમ્પના નિવેદનો “સત્ય અને અસત્યનું મિશ્રણ” છે. ખાસ કરીને ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના નિયંત્રણ અંગે ટ્રમ્પ જે કહી રહ્યા છે તે જમીની હકીકત સાથે મેળ ખાતું નથી. ઈરાનની મુખ્ય માંગ એ છે કે જો કોઈ કરાર કરવો હોય તો પશ્ચિમી દેશો દ્વારા ફ્રીઝ કરાયેલી તેની અબજો ડોલરની વિદેશી સંપત્તિ અને ફંડ્સ તાત્કાલિક મુક્ત કરવામાં આવે.
વૈશ્વિક ઉર્જા બજારો અને ક્રૂડ ઓઇલમાં ગભરાટ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની આ અનિશ્ચિતતાની સીધી અને નકારાત્મક અસર આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા બજારો (Energy Markets) પર જોવા મળી રહી છે. સમગ્ર વિશ્વના રોકાણકારો અને ઓઇલ ટ્રેડર્સ આ મંત્રણાના પરિણામ પર બારીકાઈથી નજર રાખી રહ્યા છે. સૌથી મોટી ચિંતા હોર્મુઝ જળડમરુમધ્યને લઈને છે, કારણ કે વિશ્વના કુલ તેલ પરિવહનનો એક તૃતીયાંશ (1/3) ભાગ આ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગેથી પસાર થાય છે. જો અહીં તણાવ વધશે તો વૈશ્વિક તેલ પુરવઠો ખોરવાઈ જશે, જેના કારણે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે અને વિશ્વભરમાં મોંઘવારીનો નવો દોર શરૂ થઈ શકે છે.
મિડલ ઈસ્ટમાં યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ યથાવત
એક તરફ વોશિંગ્ટનમાં શાંતિ કરારની વાતો થઈ રહી છે, તો બીજી તરફ પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં હિંસા અટકવાનું નામ નથી લઈ રહી. અમેરિકા અને ઈરાન બંને એકબીજા પર તાજેતરમાં જાહેર કરાયેલા યુદ્ધવિરામ (Ceasefire) ના ઉલ્લંઘનનો આરોપ લગાવી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત, લેબનોનમાં ઈઝરાયેલ અને ઈરાન સમર્થિત સંગઠન હિઝબુલ્લાહ વચ્ચે ભીષણ સંગ્રામ હજુ પણ ચાલુ છે. સીરિયા અને યમનમાં પણ સ્થિતિ તંગ છે. આ સંજોગોમાં જ્યાં સુધી કોઈ નક્કર અને વ્યાપક રાજદ્વારી ઉકેલ નહીં આવે, ત્યાં સુધી આ ક્ષેત્રમાં કાયમી શાંતિ અશક્ય જણાય છે.
