India Gold Ban: સોનાના શોખીનો સાવધાન! 2 લાખથી વધુની રોકડ ખરીદી અને HUID નિયમોમાં થયો મોટો ફેરફાર
ભારતમાં સોનું માત્ર એક કિંમતી ધાતુ નથી, પરંતુ તે ભારતીય સંસ્કૃતિ, પરંપરા અને સુરક્ષિત રોકાણનું પ્રતીક છે. લગ્ન પ્રસંગ હોય કે ધાર્મિક ઉત્સવ, સોના વિના બધું અધૂરું માનવામાં આવે છે. તાજેતરમાં મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવ અને વૈશ્વિક આર્થિક અસ્થિરતા વચ્ચે પીએમ મોદીએ દેશના અર્થતંત્રને મજબૂત કરવા માટે લોકોને એક વર્ષ સુધી સોનું ન ખરીદવાની અપીલ કરી હોવાના સમાચાર ચર્ચામાં છે. આ સ્થિતિમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ ઉભો થાય છે કે, શું ભારત સરકાર ખરેખર સોનાની ખરીદી પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લગાવી શકે છે?
શું સોના પર પ્રતિબંધ શક્ય છે? (ઐતિહાસિક સંદર્ભ)
તકનીકી રીતે જોઈએ તો, સરકાર પાસે દેશના આયાત-નિકાસ, વેપાર અને નાણાકીય વ્યવહારોને નિયંત્રિત કરવાની સંપૂર્ણ સત્તા છે. ભારતનો ઇતિહાસ જોઈએ તો જાણવા મળે છે કે અગાઉ પણ સોનાના વેપાર પર કડક નિયંત્રણો લાદવામાં આવ્યા હતા.
ગોલ્ડ કંટ્રોલ એક્ટ, 1968: આ કાયદો લોકોમાં સોનું જમા કરવાની વૃત્તિ ઘટાડવા અને આયાત મર્યાદિત કરવા માટે લાવવામાં આવ્યો હતો. જોકે, 1990ના આર્થિક સુધારાઓ દરમિયાન તેને રદ કરવામાં આવ્યો હતો.
વર્તમાન સ્થિતિ: આજે સરકાર સીધો પ્રતિબંધ લગાવવાને બદલે ટેક્સેશન (Tax), આયાત જકાત (Import Duty) અને પાન કાર્ડ જેવા નિયમો દ્વારા સોનાના બજાર પર અંકુશ રાખે છે.
સોનાની આયાત પર કડક લગામ
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સરકારે સોનાના આયાત નિયમોને વધુ કડક બનાવ્યા છે. સોનાના ઘરેણાંની આયાતને ‘મુક્ત’ શ્રેણીમાંથી હટાવીને ‘પ્રતિબંધિત’ શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવી છે. આનો અર્થ એ છે કે હવે કોઈપણ વેપારીએ વિદેશથી સોનું મંગાવવા માટે વિશેષ સરકારી લાઇસન્સ લેવું પડશે.
હોલમાર્કિંગ અને HUID: પારદર્શિતાનો નવો યુગ
સરકારે હવે સોનાના દરેક દાગીના પર HUID (Hallmark Unique Identification) એટલે કે 6 અંકનો આલ્ફાન્યૂમેરિક કોડ ફરજિયાત બનાવ્યો છે. આ સિસ્ટમનો હેતુ બજારમાં થતી છેતરપિંડી રોકવાનો અને ગ્રાહકોને શુદ્ધ સોનું મળે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. હવે હોલમાર્ક વગરનું સોનું વેચવું કે ખરીદવું અત્યંત મુશ્કેલ બની ગયું છે.
રોકડ વ્યવહારો પર પ્રતિબંધ અને દેખરેખ
કાળા નાણાંના વ્યવહારો અટકાવવા માટે સોનાની રોકડ ખરીદી પર સરકારે મર્યાદાઓ નક્કી કરી છે:
2 લાખની મર્યાદા: 2 લાખથી વધુના સોનાના રોકડ વ્યવહાર પર પ્રતિબંધ છે.
PAN કાર્ડ ફરજિયાત: મોટી ખરીદી માટે પાન કાર્ડ આપવું અનિવાર્ય છે.
આવકનો સ્ત્રોત: જો કોઈ વ્યક્તિ 10 લાખથી વધુની ખરીદી કરે છે, તો આવકવેરા વિભાગ તે નાણાંના સ્ત્રોત વિશે પૂછપરછ કરી શકે છે.
ક્યારે લાગી શકે છે કડક નિયંત્રણો?
સોનાની ખરીદી પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધની શક્યતા ખૂબ જ ઓછી છે, કારણ કે તેનાથી બજારમાં ગભરાટ ફેલાઈ શકે છે. પરંતુ કેટલીક ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં સરકાર વધુ કડક થઈ શકે છે:
વિદેશી મુદ્રા ભંડાર (Forex Reserve) પર દબાણ: ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું સોનું આયાત કરે છે, જેના માટે ડોલરમાં ચુકવણી કરવી પડે છે. જો દેશનો ડોલર ભંડાર ઘટવા લાગે, તો સરકાર આયાત ડ્યૂટી વધારી શકે છે.
વ્યાપાર ખાધ (Trade Deficit): જ્યારે દેશની આયાત નિકાસ કરતા વધી જાય, ત્યારે અર્થતંત્રને બચાવવા સોનાના વેપાર પર નિયંત્રણો લાદવામાં આવે છે.
જાહેર અપીલ: સરકાર લોકોને ‘ગોલ્ડ મોનેટાઈઝેશન સ્કીમ’ અથવા ‘સોવરિન ગોલ્ડ બોન્ડ’ (Sovereign Gold Bond) માં રોકાણ કરવા પ્રોત્સાહિત કરી શકે છે જેથી ભૌતિક સોનાની માંગ ઘટે.
