બજેટ 2026 પહેલા સરકાર એક અગ્નિ કસોટીનો સામનો કરી રહી છે
કેન્દ્રીય નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણ 1 ફેબ્રુઆરીએ નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે કેન્દ્રીય બજેટ રજૂ કરવાના છે. જ્યારે ભારત જાપાનને પાછળ છોડીને વિશ્વની ચોથી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બની ગયું છે અને આગામી બે વર્ષમાં ત્રીજા ક્રમનું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર બનવાની તૈયારીમાં છે, ત્યારે સરકાર અનેક જટિલ આર્થિક પડકારોનો સામનો કરી રહી છે. બજેટ 2026 આ પડકારોનો સામનો કરવા માટેનો માર્ગ નક્કી કરશે.
ચાલો બજેટ રજૂ કરતી વખતે નાણામંત્રી કયા મુખ્ય પડકારોનો સામનો કરશે તેનું અન્વેષણ કરીએ:
1. GDP વૃદ્ધિ જાળવી રાખવી
આર્થિક સર્વેક્ષણ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માં ભારતનો GDP વૃદ્ધિ દર 6.8 થી 7.2 ટકાની વચ્ચે રહેવાની ધારણા છે. જોકે, સરકાર 2047 સુધીમાં ભારતને વિકસિત રાષ્ટ્ર બનાવવાનું લક્ષ્ય રાખે છે, જેના માટે લાંબા ગાળે 8 ટકા કે તેથી વધુનો વિકાસ દર જાળવી રાખવાની જરૂર પડશે.
2. સતત રૂપિયાનું અવમૂલ્યન
RBI ના હસ્તક્ષેપ છતાં ભારતીય રૂપિયો દબાણ હેઠળ રહે છે. ૨૯ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ ના રોજ, ડોલર સામે રૂપિયો ૯૨ ના સર્વકાલીન નીચલા સ્તરે પહોંચ્યો. ૨ એપ્રિલ, ૨૦૨૫ થી ૨૨ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ ની વચ્ચે, રૂપિયામાં આશરે ૬.૫ ટકાનો ઘટાડો થયો છે, જેના કારણે આયાત વધુ મોંઘી થઈ છે અને ફુગાવાનું જોખમ વધી ગયું છે.
૩. આઇટી અને સોફ્ટવેર ક્ષેત્રમાં રોજગાર સંકટ
આઇટી અને સોફ્ટવેર ઉદ્યોગમાં છટણી અને ધીમી ભરતી એક મુખ્ય ચિંતાનો વિષય છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ ના પ્રથમ નવ મહિનામાં, દેશની ટોચની પાંચ આઇટી કંપનીઓએ ફક્ત ૧૭ નવા કર્મચારીઓને નોકરી પર રાખ્યા છે, જે ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળામાં ૧૭,૭૬૪ હતા.
૪. ચીન સાથે વધતી જતી વેપાર ખાધ
ભારત અને ચીન વચ્ચે વેપાર અસંતુલન સતત વધી રહ્યું છે. ચીને ભારતમાં આશરે ₹૮.૩૯ લાખ કરોડની નિકાસ કરી છે, જેનાથી સ્થાનિક ઉત્પાદન અને એમએસએમઇ ક્ષેત્રો પર દબાણ વધી રહ્યું છે.
૫. સોના અને ચાંદીના રેકોર્ડ ભાવનો પ્રભાવ
સોનું અને ચાંદી ઐતિહાસિક ઊંચાઈએ પહોંચી ગયા છે. ૩૦ જાન્યુઆરીએ, સોનું પ્રતિ ૧૦ ગ્રામ ૧.૭૧ લાખ રૂપિયા અને ચાંદી પ્રતિ કિલોગ્રામ ૩.૯૫ લાખ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગયું. આ મધ્યમ વર્ગ પર સીધી અસર કરી રહ્યું છે, ખાસ કરીને એવા દેશમાં જ્યાં દર વર્ષે આશરે ૧ કરોડ લગ્નો થાય છે.
૬. સ્વચ્છતા અને વાયુ પ્રદૂષણનો પડકાર
જાન્યુઆરી ૨૦૨૬માં પ્રકાશિત થયેલા CREA રિપોર્ટ મુજબ, ૪૪ ટકા ભારતીય શહેરો ક્રોનિક વાયુ પ્રદૂષણનો સામનો કરે છે. રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હીમાં, હવાની ગુણવત્તા વર્ષના ૩૬૫ દિવસમાંથી માત્ર ૭૯ દિવસ ‘સારી’ શ્રેણીમાં રહે છે.
૭. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તરફથી ઉચ્ચ ટેરિફ દબાણ
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે ભારતીય ઉત્પાદનો પર કુલ ૫૦ ટકા ટેરિફ લાદ્યો છે, જેમાં ૨૫ ટકા બેઝ ટેરિફ અને ૨૫ ટકા વધારાનો ટેરિફનો સમાવેશ થાય છે. રશિયા પાસેથી સસ્તા ક્રૂડ ઓઇલની ખરીદીને કારણે આ વધારાનો ટેરિફ લાદવામાં આવ્યો છે, જેના કારણે ભારતીય નિકાસ પર નકારાત્મક અસર પડી છે.
૮. ઉત્પાદન ક્ષેત્રનો ધીમો હિસ્સો
“મેક ઇન ઇન્ડિયા” જેવી પહેલો છતાં, ઉત્પાદન ક્ષેત્રનો GDP માં ફાળો ૧૨.૧૩ ટકા પર સ્થિર રહે છે, જ્યારે સરકાર તેને ૨૫ ટકા સુધી વધારવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. રોકાણ, ટેકનોલોજી અને કૌશલ્ય વિકાસ પર વધુ ભાર મૂકવાની જરૂર છે.
૯. ખેડૂતો, કૃષિ ઉત્પાદકતા અને આવક
૨૦૨૪-૨૫ કૃષિ વર્ષમાં દેશનું ખાદ્ય અનાજ ઉત્પાદન ૩,૫૭૭.૩ લાખ મેટ્રિક ટન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે, જે પાછલા વર્ષ કરતા ૨૫૪.૩ લાખ મેટ્રિક ટન વધુ છે. જોકે, અનાજ, મકાઈ, સોયાબીન અને કઠોળની ઉત્પાદકતા વૈશ્વિક સરેરાશ કરતા ઓછી રહે છે. નિષ્ણાતોના મતે, ખેડૂતોની આવક વધારવા માટે સુધારેલા બિયારણ, આધુનિક ટેકનોલોજી, સિંચાઈ અને મૂલ્યવર્ધન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જરૂરી છે.
