શું બજેટ 2026 આરોગ્ય અને શિક્ષણ ક્ષેત્રોને રાહત આપશે? નિષ્ણાતોએ મુખ્ય માંગણીઓ કરી છે.
કેન્દ્રીય નાણાં પ્રધાન નિર્મલા સીતારમણ 1 ફેબ્રુઆરીએ કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 રજૂ કરશે. બજેટ પહેલા, શિક્ષણ અને આરોગ્ય જેવા મુખ્ય સામાજિક ક્ષેત્રો અંગે ઉચ્ચ અપેક્ષાઓ ઉભી થઈ રહી છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આગામી બજેટમાં આરોગ્ય માળખાગત સુવિધાઓ, સંશોધન અને વિકાસ અને જાહેર આરોગ્ય સેવાઓ પર ખર્ચ વધારવાની જરૂર છે, જ્યારે શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં ગુણવત્તા, કૌશલ્ય અને રોજગારલક્ષી સુધારાઓ પર ખાસ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.
આરોગ્ય બજેટ વર્તમાન સ્થિતિ
નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં, કેન્દ્ર સરકારે આરોગ્ય સેવાઓ માટે બજેટ ફાળવણી 9.8 ટકા વધારીને ₹99,858.56 કરોડ કરી હતી. અગાઉ, નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં, આ રકમ ₹90,958.63 કરોડ હતી. તેમ છતાં, નિષ્ણાતો માને છે કે વધતી વસ્તી અને વધતા આરોગ્ય સંભાળ ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને આ ફાળવણી હજુ પણ અપૂરતી છે.
આરોગ્ય ક્ષેત્રની મુખ્ય માંગણીઓ
ડો. પી.આર., IIHMR યુનિવર્સિટીના પ્રમુખ સોડાણીના મતે, દેશની આરોગ્ય સંભાળ વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવા માટે મોટા પાયે રોકાણ જરૂરી છે. આમાં તાલીમ પામેલા માનવ સંસાધનો, ડિજિટલ આરોગ્ય પરિવર્તન અને મજબૂત માળખાગત સુવિધાઓ પર ખાસ ધ્યાન આપવું જોઈએ.
તેમણે જણાવ્યું હતું કે સામાન્ય નાગરિકોના ખિસ્સામાંથી વધતા આરોગ્ય ખર્ચને ઘટાડવા માટે જાહેર આરોગ્ય પર સરકારી ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો કરવો જરૂરી છે. વધુમાં, આ વધેલા ખર્ચનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ આરોગ્ય કર્મચારીઓની ક્ષમતા અને કૌશલ્યને મજબૂત કરવા માટે થવો જોઈએ જેથી લાયક વ્યાવસાયિકોને આ ક્ષેત્રમાં આકર્ષિત કરી શકાય. તાલીમ, સંશોધન અને વિકાસ અને ડિજિટલ આરોગ્ય પહેલને પ્રોત્સાહન આપવાથી આરોગ્ય સેવાઓની ગુણવત્તા અને સુલભતા બંનેમાં સુધારો થઈ શકે છે.
શિક્ષણ ક્ષેત્ર માટે અપેક્ષાઓ
નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં શિક્ષણ ક્ષેત્ર માટે કુલ ₹1,28,650.05 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા હતા, જે પાછલા વર્ષની સરખામણીમાં આશરે 6.5 ટકાનો વધારો છે. આમાં શાળા શિક્ષણ માટે ₹78,572 કરોડ અને ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે ₹50,078 કરોડનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સંશોધન માટે ₹500 કરોડની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી.
કૌશલ્ય અને નવી ટેકનોલોજી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જરૂરી છે
ગ્રેટર નોઈડા સ્થિત બિરલા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ ટેકનોલોજી (BIMTECH) ના ડેપ્યુટી ડિરેક્ટર અને ડીન (એકેડેમિક્સ) પંકજ પ્રિયા કહે છે કે શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં ફક્ત સૈદ્ધાંતિક અથવા જ્ઞાનાત્મક કૌશલ્યના અંતરને દૂર કરવું પૂરતું નથી. જ્યારે કેન્દ્ર સરકાર રાષ્ટ્રીય સ્તરે કૌશલ્યના એજન્ડાને આગળ ધપાવી રહી છે, ત્યારે જવાબદારી ફક્ત રાજ્ય સરકારો સુધી મર્યાદિત ન હોવી જોઈએ.
તેમણે ભાર મૂક્યો કે ઉચ્ચ શિક્ષણ અભ્યાસક્રમને ઇન્ડસ્ટ્રી 4.0, જનરેટિવ AI, મશીન લર્નિંગ અને અન્ય ઉભરતી ટેકનોલોજીઓ સાથે સંરેખિત કરવાની તાત્કાલિક જરૂર છે. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 પણ આ પરિવર્તનને સમર્થન આપે છે અને 2025 સુધીમાં શાળા અને ઉચ્ચ શિક્ષણમાં ઓછામાં ઓછા 50 ટકા વિદ્યાર્થીઓને કૌશલ્ય આધારિત શિક્ષણ સાથે જોડવાનો ઉદ્દેશ્ય ધરાવે છે.
શિક્ષણમાં આગામી તબક્કો: ગુણવત્તા અને રોજગારક્ષમતા
પંકજ પ્રિયાના મતે, આર્થિક સર્વેક્ષણ 2024-25 ના ડેટા દર્શાવે છે કે છેલ્લા આઠ વર્ષમાં કોલેજોની સંખ્યામાં 13.8 ટકાનો વધારો થયો છે, જ્યારે ગ્રોસ એનરોલમેન્ટ રેશિયો (GER) 23.7 ટકાથી વધીને 28.4 ટકા થયો છે. જોકે, સુધારાનો આગામી તબક્કો ફક્ત ઍક્સેસ વિસ્તરણ સુધી મર્યાદિત ન હોવો જોઈએ.
તેમણે કહ્યું કે ભાવિ શિક્ષણ નીતિનું ધ્યાન ગુણવત્તા, ઊંડા સંશોધન ક્ષમતા, નવીનતા અને મજબૂત રોજગારલક્ષી પરિણામો પર હોવું જોઈએ. બજેટ 2026 ભારતની શિક્ષણ પ્રણાલીને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર બનાવવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ તક સાબિત થઈ શકે છે. નવીનતા અને ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપતી સરકારી પહેલો દેશને નવી તકનીકોમાં નેતૃત્વ તરફ આગળ ધપાવી શકે છે.
